Gegenereerd door All in One SEO v4.9.10, dit is een llms.txt bestand, gebruikt door LLMs om de site te indexeren.

# Teksten Politieke Wijsbegeerte

Webstek van Marin Terpstra

## Sitemaps

- [XML Sitemap](https://marinterpstra.nl/sitemap.xml): Contains all public & indexable URLs for this website.

## Berichten

- [Nieuws](https://marinterpstra.nl/nieuws/)
- [Onderscheid maken. Het geestelijk leven van de maatschappij](https://marinterpstra.nl/onderscheid-maken/) - Begin juni is bij bij Noordboek verschenen: Onderscheid maken. Het geestelijk leven van de maatschappij. Sedert Socrates zijn gesprekken met burgers voerde, vraagt de filosofie om een bijzondere houding: kijk naar de wereld zoals je die voor de eerste keer zou zien, of naar de maatschappij zoals je die in gedachte zou inrichten wanneer je
- [Der Intensitätsgrad des Unterscheidens](https://marinterpstra.nl/intensitatsgrad/) - Bij Verlag Königshausen & Neumann GmbH is verschenen: Der Intensitätsgrad des Unterscheidens. Versuch über Carl Schmitts Begriff des Politischen im Lichte einer philosophischen Theorie der Unterscheidungen. In der jüngeren Geschichte wurden zu viele europäische Politiker vom Angriff Russlands auf die Ukraine überrascht, der als „unvorstellbar” und „undenkbar” galt. Das sagt genug über ihre Denkweise und
- [Waarom tolerantie niet de hoogste waarde kan zijn](https://marinterpstra.nl/waarom-tolerantie-niet-de-hoogste-waarde-kan-zijn/) - Bij Damon verscheen een nieuw boek, geschreven met Theo de Wit: Waarom tolerantie niet de hoogste waarde kan zijn. Over de omgang met heilige zaken. Zijn wij intoleranter aan het worden? De gevoeligheid van mensen voor afwijkende meningen of manieren van leven is zeker sterker geworden. De laatste twee decennia verschijnt in vele publieke debatten
- [Recent toegevoegd](https://marinterpstra.nl/recent-toegevoegd/) - Carl Schmitt meent dat elk onderscheid tot een politieke tegenstelling kan leiden wanneer zich aan beide kanten van de scheidslijn groepen vormen die vijandig tegenover elkaar staan. Geldt deze stelling voor alle onderscheidingen of tegenstellingen? Ik laat in bijgaand opstel een aantal actuele strijdvragen de revue passeren en kom tot de conclusie dat de stelling
- [Zojuist verschenen: een vergelijkende studie over Panajotis Kondylis en Alexander Doegin](https://marinterpstra.nl/in-2024-verschijnt-een-vergelijkende-studie-over-panajotis-kondylis-en-alexander-doegin/) - In een bundel over het begrip 'massademocratie' in het denken van Panajotis Kondylis, vooral in zijn boeken Der Niedergang der bürgerlichen Denk- und Lebensform. Die liberale Moderne und die massendemokratische Postmoderne (1991) en (postuum verschenen) Das Politische und der Mensch. Grundzüge der Sozialontologie. Band I (1999), is een bijdrage van mijn hand verschenen waarin ik
- [Nieuw: de volledige tekst van mijn proefschrift](https://marinterpstra.nl/nieuw-de-volledige-tekst-van-mijn-proefschrift/) - De wending naar de politiek. Een studie over het gebruik van de begrippen ‘potentia’ en ‘potestas’ door Spinoza in het licht van de verhouding tussen ontologie en politieke theorie, uitgegeven in eigen beheer, Nijmegen 1990. Destijds in juni 1990 heb ik mijn proefschrift in eigen beheer uitgegeven, en dus slechts in geringe oplage. Er zijn
- [NIEUW: Voordracht 'Onderscheidingen van macht – en het eerste boek Samuël'](https://marinterpstra.nl/nieuw-voordrachten/) - Op dinsdag 12 november heb ik een lezing gegeven tijdens een symposium van het Leerhuis Eindhoven waarin het boek Samuël centraal stond, Lees hier de uitgeschreven versie van deze voordracht: Onderscheidingen van macht – en het eerste boek Samuël Onder publicaties staat de Nederlandstalige versie van het lemma dat Theo de Wit en ik schreven
- [Overige teksten herzien & andere teksten](https://marinterpstra.nl/nieuwe-rubriek-aantekeningen-over-politiek/) - Overige teksten (in het menu) heeft een andere opmaak gekregen, met name de gelijknamige onderafdeling 'overige teksten'. Deze zijn verdeeld over vijf onderwerpen: Spinoza, Democratie, Aantekeningen over politiek, Politieke theologie en Onderscheidingen. Hier vindt de lezer grotendeels ongepubliceerde teksten (of uitgebreide versies van gepubliceerde teksten), deels ontwerpen en aantekeningen ter voorbereiding van artikelen en boeken,
- [Eerder verschenen: Vrijheid en tijdsordening in Doegins ‘vierde politieke theorie’](https://marinterpstra.nl/te-verschijnen-vrijheid-en-tijdsordening-in-dugins-vierde-politieke-theorie/) - Voor de bundel De liberale democratie onder vuur, onder redactie van Ad Verbrugge en Theo de Wit, uitgegeven bij De Nieuwe Wereld, heb ik een bijdrage geschreven over het politieke denken van Alexander Doegin. De nadruk ligt niet zozeer op de politieke standpunten van Doegin (zoals zijn steun voor de militaire inval van Rusland in
- [Democratie als cultus](https://marinterpstra.nl/democratie-als-cultus/) - Secularisering beperkt zich niet alleen tot de godsdienst, maar zet zich verder door naar andere menselijke instellingen. De onttovering van de wereld maakt ook de leden van maatschappij en staat tot ‘ongelovigen’. Ze verlaten de politieke orde, zoals ze voorheen de kerken verlieten. Karl Marx schreef al in 1843: de godsdienstkritiek is voltooid, nu begint
- [Recent toegevoegd: Project Res Mixtae](https://marinterpstra.nl/recent-toegevoegd-project-res-mixtae/) - 30 juni 2023 - Het laatste hoofdstuk in deel 2.2 is geplaatst. Daarmee is voorlopig dit deel afgerond. 2.2.2.A Theatrum Veritatis et Justitiae 19 mei 2023 - Het volgende hoofdstuk is toegevoegd: 2.2.2.D Vrijblijvende of maatgevende ordeningen? 18 mei 2023 - Hoofdstuk 2.2.3 is herschreven, en de volgende hoofdstukken zijn toegevoegd: 2.2.2.B Het onderscheid tussen
- [Eerder verschenen: De verlossing van de geschiedenis bij Jacob Taubes](https://marinterpstra.nl/zojuist-verschenen-de-bevrijding-van-de-geschiedenis-bij-jacob-taubes/) - In de bundel Messianisme als gevaarlijke herinnering: Bronnen, erfgenamen, actualiteit onder redactie van Theo de Wit en Eric Ottenheijm (Damon, Eindhoven 2021) verscheen mijn tekst over Jacob Taubes en zijn inbreng in het denken over messianisme. Ik plaats zijn denken in de actualiteit van politieke heilsverwachtingen en probeer te verklaren waarom Taubes' weigering geestelijk betrokken
- [Eerder verschenen: Theocratie en democratie: de vraag naar de politieke wil](https://marinterpstra.nl/zojuist-verschenen-tekst-theocratie-en-democratie-de-vraag-naar-de-politieke-wil/) - In december 2020 verscheen bij Boomjuridisch een boek over Alexis de Tocqueville, onder redactie van Sophie van Bijsterveld en Hans-Martien ten Napel: Een nieuwe politieke formule. Ideeën voor staat en samenleving geïnspireerd door Alexis de Tocqueville. Dit boek bevat een door mij geschreven hoofdstuk over het politieke aspect van Tocqueville's werk en legt een verband
- [Eerder verschenen: 'De ontvangst van Spinoza in katholieke kringen'](https://marinterpstra.nl/zojuist-verschenen-de-ontvangst-van-spinoza-in-katholieke-kringen/) - In de Mededelingen vanwege het Spinozahuis verscheen als nummer 75 mijn tekst ‘"De Godzoeker in een van positieve godsdienst vervreemde wereld". De ontvangst van Spinoza in katholieke kringen, 1897-1997', de uitwerking van een lezing gehouden op het congres ter viering van het honderdjarig bestaan van de Vereniging Het Spinozahuis. Samenvatting Spinoza’s werken stonden op de Index voor
- [Eerder verschenen: Postliberalisme en de crisis van de moderne maatschappij](https://marinterpstra.nl/zojuist-verschenen-postliberalisme-en-de-crisis-van-de-moderne-maatschappij/) - In de Annalen van het Thijmgenootschap verscheen een aflevering (nummer 2 van jaargang 109), onder de titel Het radicale midden overzee. Verkenningen van het postliberalisme, dat aandacht besteed aan het 'postliberalisme', een stroming die kritische kanttekeningen plaatst bij het heersende liberale denken. Mijn bijdrage aan deze uitgave gaat uit van een belangrijk kenmerk van de
- [Eerder verschenen: De enscenering van verzet tegen een wereldmaatschappij: Een analyse van (a)symmetrische onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/zojuist-verschenen-de-enscenering-van-verzet-tegen-een-wereldmaatschappij-een-analyse-van-asymmetrische-onderscheidingen/) - Dit artikel verscheen in een speciaal nummer over het thema verzet van het Algemeen Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte (ANTW), nummer 2, jaargang 112, juli 2020, blzn. 113-136. DOI: https://doi.org/10.5117/ANTW2020.2.003.TERP Samenvatting Het begrip oikofobie wordt vaak gebruikt als antwoord en weerlegging van de beschuldiging van xenofobie die meestal wordt geuit tegen nationalistische groeperingen. Oikofobie stelt zich tegenover
- [Eerder verschenen: Het einde van de politiek van het mensenoffer?](https://marinterpstra.nl/artikel-verschenen-het-einde-van-de-politiek-van-het-mensenoffer/) - In een bij Damon verschenen boek is een artikel van mij opgenomen dat handelt over de botsing tussen twee stromingen in de wereldpolitiek: de beweging die opkomt voor mensenrechten en de beweging die gericht is op het herstel of de versterking van (nationale) gemeenschappen. De verwachting, ooit door Francis Fukuyama uitgesproken, dat de geschiedenis op
- [Eerder verschenen: Intensifying and De-intensifying Distinctions](https://marinterpstra.nl/zojuist-verschenen-intensifying-and-de-intensifying-distinctions/) - In het tijdschrift Interdisciplinary Journal for Religion and Transformation in Contemporary Society [5.2, pp. 493-515] verscheen mijn artikel 'Intensifying and De-intensifying Distinctions. A Meditation on Imagining the Form of a Border'. Lees verder Abstract: In this article I explore different ways of imagining distinctions in the form of borders and on the attitudes that people
- [Eerder verschenen: Spinoza on the Body Politic](https://marinterpstra.nl/zojuist-verschenen-spinoza-on-the-body-politic/) - In het tijdschrift Early Science and Medicine (jaargang 25, nummer 1, blzn.46-71) verscheen mijn artikel 'From the King’s Two Bodies to the People’s Two Bodies: Spinoza on the Body Politic', als bijdrage aan een special issue onder redactie van Vasileios Syros: 'The Body Politic from Medieval Lombardy to the Dutch Republic'. Abstract: In this article, using Spinoza’s
- [Onenigheid en gemeenschap. Basisboek Politieke Filosofie](https://marinterpstra.nl/onenigheid-en-gemeenschap-basisboek-politieke-filosofie/) - Onenigheid en gemeenschap is uitgegeven bij Boom uitgevers, Amsterdam 2012 [ISBN 9789461052605] onder redactie van Marin Terpstra Politiek ontstaat op het moment dat de mens tracht een gemeenschap te vormen ondanks de onenigheid met zijn medemens. Dat is de basisstelling van dit nieuwe deel in de succesvolle serie Basisboeken filosofie. Steeds zien we dit probleem
- [Nieuw boek: Waarom tolerantie niet de hoogste waarde kan zijn](https://marinterpstra.nl/zojuist-verschenen-waarom-tolerantie-niet-de-hoogste-waarde-kan-zijn/) - Bij Damon verscheen een nieuw boek, geschreven met Theo de Wit: Waarom tolerantie niet de hoogste waarde kan zijn. Over de omgang met heilige zaken. Zijn wij intoleranter aan het worden? De gevoeligheid van mensen voor afwijkende meningen of manieren van leven is zeker sterker geworden. De laatste twee decennia verschijnt in vele publieke debatten
- [Omstreden besluiten](https://marinterpstra.nl/omstreden-besluiten/) - Omstreden Besluiten is een boek van Marin Terpstra uitgegeven in 2002 bij Sun Uitgeverij Omstreden besluiten, een grondige bewerking van het in 1997 verschenen Maakbaarheid en normativiteit, biedt een inleiding in de filosofie van het besturen. Het belicht een viertal aspecten van de bestuurlijke werkelijkheid: het argumentatieve, normatieve, interpretatieve en politiek. Het boek is allereerst
- [Omstreden moderniteit](https://marinterpstra.nl/omstreden-moderniteit/) - Bij Wilde Raven (Arnhem) verscheen in 2016: Omstreden moderniteit. Over de gemeenplaats 'Dat is niet meer van deze tijd' In Omstreden Moderniteit laat Marin Terpstra zien dat de moderniteit zelf wezenlijk omstreden is. Het koningshuis, religie, zwarte Piet. Zomaar wat dingen waarover we vaak de gemeenplaats “dat is niet meer van deze tijd” horen. De moderne tijd is

## Pagina's

- [Over deze webstek](https://marinterpstra.nl/) - Teksten van Marin Terpstra over politieke filosofie, in het bijzonder wat betreft het vraagstuk van de verhouding tussen filosofie, politiek en religie
- [2.2.2 Maatgevende orde en interpretatiemonopolie](https://marinterpstra.nl/2-2-2-maatgevende-orde-en-interpretatiemonopolie/) - Inleiding Moderne maatschappijen lijken afscheid te hebben genomen van het oude idee dat samen leven een gemeenschappelijk ethos vereist, en juist ruimte biedt aan mensen hun eigen manier van leven te kiezen. Ze hebben een slechte reputatie: ze zijn een broedplaats van nihilisme. Is een maatschappij niet veel meer dan een verzameling meer of minder
- [Bespreking door Till Kinzel](https://marinterpstra.nl/bespreking-door-till-kinzel/) - QUELLE: Informationsmittel (IFB) : digitales Rezensionsorgan für Bibliothek und Wissenschaft http://www.informationsmittel-fuer-bibliotheken.de/ http://informationsmittel-fuer-bibliotheken.de/showfile.php?id=13738 Carl Schmitt (1888 - 1985) und insbesondere sein Begriff des Politischen sind von fortdauernder Aktualität.[1] Das einzusehen, bedarf es keiner langen Erörterungen, sondern nur des Blicks in das Zeitgeschehen: „Spannungen und Antagonismen sind Teil der politischen Realität, von lokalen Streitigkeiten zwischen Parteien und Bürgern
- [2.1.8 Het geestelijke domein](https://marinterpstra.nl/2-1-8-het-geestelijke-domein/) - Maar weet u waar alles op berust? Dat zal ik u vertellen. Op een veronderstelling dat God steeds over u waakt. Op de veronderstelling dat de werkelijkheid, zoals die voor u bestaat, voor alle anderen hetzelfde moet zijn en dat ook is.[1] §1 Inleiding: wat is het geestelijke domein? Het geestelijke domein omvat vier aspecten:
- [2.1.7 Getuigenissen – zien en gezien worden](https://marinterpstra.nl/2-1-7-getuigenissen-zien-en-gezien-worden/) - De werkelijkheid die ik voor u bezit ligt in de vorm die u mij geeft; maar dat is een werkelijkheid voor u, niet voor mij; de werkelijkheid die u voor mij bezit ligt in de vorm die ik u geef; maar het is een werkelijkheid voor mij, niet voor u; en voor mezelf ligt mijn
- [2.1.1 Transcendentie, de ervaringswereld en haar grenzen](https://marinterpstra.nl/2-1-1-transcendentie-de-ervaringswereld-en-haar-grenzen/) - Zodra men schrijft over religie en politiek is het onvermijdelijk ook het begrip van transcendentie ter sprake te brengen. Religiekritiek richt zich in het bijzonder op de problemen van de transcendentie, en de verhouding tussen religie en politiek draait in belangrijke mate om dat wat wereld of maatschappij overstijgt. In deze tekst breng ik transcendentie
- [Literatuur Onderscheid maken](https://marinterpstra.nl/literatuur-onderscheid-maken/) - Kwame Anthony Appiah, The Lies that Bind. Rethinking Identity, Profile Books, London 2018. Dirk Baecker, Form und Formen der Kommunikation, Suhrkamp, Frankfurt a/M 2005. Dirk Baecker, Beobachter unter sich. Eine Kulturtheorie, Suhrkamp, Berlin 2013. Dirk Baecker (red.), Kalkül der Form (1993), Suhrkamp, Frankfurt a/M 2016. Roland Barthes, De nulgraad van het schrijven gevolgd door een
- [Publicatielijst](https://marinterpstra.nl/teksten/publicaties/) - 2026 Onderscheid maken. Het geestelijk leven van de maatschappij, Noordboek, Gorredijk 2026. 'Welke onderscheidingen leiden tot politieke strijd?', in Filosofie-Tijdschrift, 36(2026)1, blzn.48-53. Der Intensitätsgrad des Unterscheidens. Versuch über Carl Schmitts Begriff des Politischen im Lichte einer philosophischen Theorie der Unterscheidungen, Königshausen & Neumann, Würzburg 2026. 2025 'Over het symbolische front tussen Europa en Rusland', in Filosofie-Tijdschrift,
- [7.1 De enkeling – alleen voor God](https://marinterpstra.nl/7-1-de-enkeling-alleen-voor-god/) - De Ethica kan beschouwd worden als een uitwerking van de Korte Verhandeling, maar ze bevat ook talloze nieuwe elementen die de eerste opzet achter zich laten. De gedachte die aan beide geschriften gemeenschappelijk blijft, is dat het heil van de mens gelegen is in kennis van God. De normatieve boodschap van beide geschriften is de
- [Welke onderscheidingen leiden tot politieke strijd?](https://marinterpstra.nl/welke-onderscheidingen-leiden-tot-politieke-strijd-2/) - Begin 2025 hebben bezorgde burgers (waaronder enkele prominente VVD-leden) een ‘denktank’ opgericht (‘Voor Ons Nederland’) die als inzet heeft de democratie te verdedigen tegen ondermijning. Het dagblad NRC sprak met de oprichters en kopte in de krant van 18 juni 2025: “De nieuwe scheidslijn is democratisch versus antidemocratisch”. Er staan kennelijk twee kampen tegenover elkaar
- [Het ‘vergeten’ kiesrecht](https://marinterpstra.nl/het-vergeten-kiesrecht/) - Het algemeen kiesrecht is inmiddels meer dan een eeuw geleden ingevoerd. Burgers in Nederland vanaf achttien jaar hebben, op uitzonderingen na, het recht om volksvertegenwoordigers te kiezen in waterschapsbesturen, gemeenteraden, provinciale staten en Tweede Kamer, maar ook om zich verkiesbaar te stellen en gekozen te worden als volksvertegenwoordiger. Er is een actief en een passief
- [Denken als godsdienst of denken tegen de godsdienst?](https://marinterpstra.nl/denken-als-godsdienst-of-denken-tegen-de-godsdienst/) - Over de paradox van de vrijheid bij Spinoza Jonathan Israel beschrijft de geschiedenis van het Verlichtingsdenken, en in het bijzonder die emancipatoire ideeën die in zijn ogen een historische werking hebben gehad. De ontwikkeling van verlichte ideeën en de verspreiding ervan hebben in de zeventiende en achttiende eeuw de overgeleverde maatschappelijke en politieke orde langzaamaan
- [Welke onderscheidingen leiden tot politieke strijd?](https://marinterpstra.nl/welke-onderscheidingen-leiden-tot-politieke-strijd/) - Een half jaar geleden hebben enkele VVD-leden een ‘denktank’ opgericht (‘Voor Ons Nederland’) die als inzet heeft de democratie te verdedigen tegen ondermijning. Het dagblad NRC sprak met de oprichters en kopte in de krant van 18 juni 2025 (Opinie, blzn.30-31): “De nieuwe scheidslijn is democratisch versus antidemocratisch”. Er staan kennelijk twee kampen tegenover elkaar
- [Onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/onderscheidingen/) - Koppelingen: aansluiting en afsluiting (23 augustus 2015; 21 januari 2018) bespreekt een kernbegrip van de moderne wereld: koppelingen tussen systemen, en bovenal tussen sociale systemen enerzijds en fysisch-psychische systemen zoals mensen anderzijds. Vraag is hier: onder welke voorwaarden krijgen mensen als deelnemers of gebruikers toegang tot de operaties van sociale systemen? Wat zijn de maatschappelijke
- [Over het onderscheiden van maatschappelijke klassen](https://marinterpstra.nl/over-het-onderscheiden-van-maatschappelijke-klassen/) - Het begrip van maatschappelijke klassen is een mooi voorbeeld van de wisselwerking tussen onderscheidingen die mensen maken in gedachten of in communicatie enerzijds en die bestaan in de maatschappelijke werkelijkheid.[1] Een onderscheid dat maatschappelijk gestalte krijgt groepeert mensen aan beide kanten van de grenslijn. Zo komt Marx ertoe het onderscheid tussen het bezitten of niet
- [Contact](https://marinterpstra.nl/contact/) - Met onderstaand formulier kunt u een vraag stellen, om een lezing verzoeken, of een tekst aanvragen.
- [Stichting en grond van politieke orde](https://marinterpstra.nl/stichting-en-grond-van-politieke-orde/) - Het doordenken van de stichting van een politieke gemeenschap is de taak van de politieke filosofie.[1] De vooronderstelling van dit denken is dat er een politieke gemeenschap of een politieke orde bestaat. Het bestaan van die politieke orde verwijst ons naar de stichting ervan: eerst was ze er niet, toen was ze er wel. Wat
- [Inhoudsopgave](https://marinterpstra.nl/resmixtae/inhoudsopgave/) - ‘Res Mixtae’ gaat om de verhouding tussen het streven naar kennis (philosophia), politieke orde (res publica) en religie (pietas)
- [Inhoudsopgave Proefschrift](https://marinterpstra.nl/inhoudsopgave-proefschrift/) - Hieronder vindt de lezer mijn proefschrift De wending naar de politiek. Een studie over het gebruik van de begrippen ‘potentia’ en ‘potestas’ door Spinoza in het licht van de verhouding tussen ontologie en politieke theorie, verdedigd in juni 1990. De tekst is enigszins stilistisch maar niet inhoudelijk bijgewerkt .
- [De betekenis van de oudtestamentische theocratie voor de politieke filosofie van Spinoza](https://marinterpstra.nl/de-betekenis-van-de-oudtestamentische-theocratie-voor-de-politieke-filosofie-van-spinoza/) - Een hoofdstuk uit de geschiede­nis van de politieke theologie I De oudtestamentische theocratie in historisch perspectief Inleiding: politiek en religie In welke zin kunnen we zeggen dat Spinoza’s politieke denken een hoofdstuk vormt in de geschiedenis van de politieke theologie? Deze vraag wil ik beantwoorden aan de hand van een herlezing van hoofdstuk XVII van
- [Klagen als politieke vorm](https://marinterpstra.nl/klagen-als-politieke-vorm/) - De vraag van de redactie, die ik maar even samenvat als “Wordt er te veel geklaagd in Nederland?”, kan ik niet beantwoorden. Mijn vak is sociale en politieke filosofie en de kennis die ik daarvan heb, staat mij alleen toe iets zinnigs te zeggen over de vraag wat er mis zou zijn indien er te
- [Het recht op genoegdoening](https://marinterpstra.nl/het-recht-op-genoegdoening/) - De betekenis van de economische schuldbetrekking in Nietzsche’s kritiek van godsdienst en moraal Hoe is die “droefgeestige zaak”, het schuldbesef of het slech­te geweten, in de wereld gekomen? Deze vraag stelt Nietzsche in zijn Zur Genealogie der Moral (1886), vooral in het tweede deel. Hij stelt nog een volgende vraag. Hoe is het mogelijk dat
- [Spinoza en de anti‑naturalistische filosofie van Althusser](https://marinterpstra.nl/spinoza-en-de-anti‑naturalistische-filosofie-van-althusser/) - Onderstaande tekst is een herschreven en uitgebreide versie van mijn voordracht over Althusser en Spinoza voor de Vereniging “Het Spinozahuis”, in het kader van de reeks lezingen onder de titel Moderne denkers in gesprek met Spinoza, gehouden op 4 oktober 1986 in de Internationale School voor Wijsbegeerte te Leusden. “Men weet maar al te goed
- [2.3.4 De macht van maatschappelijk ingestelde onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/2-3-4-de-macht-van-maatschappelijk-ingestelde-onderscheidingen/) - “Grundsätzlich gelten politische Streitigkeiten nicht als justiziabel oder arbitrabel.”[1] Na de uiteenzetting van Schmitts begrip van het onderscheid tussen vriend en vijand, zijnde het kenmerkende politieke onderscheid, en van zijn benadering van onderscheidingen in het algemeen, wil ik in dit hoofdstuk nader ingaan op zijn problematisering van de moderne (wereld)maatschappij. Schmitt neemt stelling in drie
- [2.3.3 Schmitts benadering van onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/855-2/) - Een Nederlandse tijdgenoot van Schmitt, Menno ter Braak, die zich in de jaren dertig een felle tegenstander van het nationaalsocialisme betoont en bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zelfmoord pleegt, heeft ook een idee van de intensivering van onderscheidingen: “Burgermoraal is daadmoraal. Zelfs de woorden van de moralisten zijn hardhandige daden. […] Het gaat,
- [2.3.2 Het probleem van de graad van intensivering](https://marinterpstra.nl/2-3-2-het-probleem-van-de-graad-van-intensivering/) - “Politisches Denken und politischer Instinkt bewähren sich also theoretisch und praktisch an der Fähigkeit, Freund und Feind zu unterscheiden. Die Höhepunkte der großen Politik sind zugleich die Augenblicke, in denen der Feind in konkreter Deutlichkeit als Feind erblickt wird.”[1] Het begrip van intensivering van onderscheidingen ontleen ik aan Carl Schmitt, Der Begriff des Politischen, waar
- [2.3.1 Intensiteit en vermaatschappelijking van onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/815-2/) - Laat snelle daden mijn gedachten volgen […] Maak werk van mijn stoutmoedig ideaal. […] […] één geest kan duizend handen leiden.[1] De beschrijvers van het leven van mensen in maatschappelijke verbanden (sociologen, antropologen, etnologen) hebben uitvoerig de praktijk van het onderscheiden onderzocht die niet alleen aanwezig is in de wijze waarop groepen zich ten opzichte
- [2.3 Intensivering van onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/2-3-intensivering-van-onderscheidingen/) - “Alle Begriffe der geistigen Sphäre, einschließlich des Begriffes Geist, sind pluralistisch und nur aus der konkreten politischen Existenz heraus zu verstehen.”[1] In mijn bibliotheek staan de boeken gebroederlijk (of zusterlijk of anderszins) naast elkaar. Ze doen elkaar geen kwaad, zitten elkaar niet in de weg (voor zover er ruimte is), en staan mij gelijkelijk ter
- [Over het symbolische front tussen Europa en Rusland](https://marinterpstra.nl/over-het-symbolische-front-tussen-europa-en-rusland/) - “De Russen zijn vrij, ja, maar de vrijheid begrijpen zij op z’n Russisch.” (Sjklovski ) “Een Rus moet worden gevild om hem iets te laten voelen.” (Montesquieu) In de oorlog tussen Oekraïne en Rusland botsen twee werelden op elkaar. Het is duidelijk dat Oekraïne door Rusland is aangevallen omdat dit land zich bij Europa wil
- [Wat heet nog toewijding aan de publieke zaak?](https://marinterpstra.nl/wat-heet-nog-toewijding-aan-de-publieke-zaak/) - Gebouwen van regeringen of volksvertegenwoordigingen in de westerse wereld, vooral die stammen uit de negentiende eeuw, verwijzen in hun uiterlijke vormgeving naar de Romeinse architectuur, als een herinnering of zelfs eerbetoon aan het republicanisme dat in het oude Rome zijn wortels heeft. Het republicanisme is de poging politieke tegenstellingen en gevechten in te bedden in
- [Over politiek ...](https://marinterpstra.nl/aantekeningen-over-politiek/) - Hieronder staan verschillende teksten, bijeengebracht uit mijn aantekeningen, met bespiegelingen over het begrip van politiek. De teksten zijn geen afgeronde artikelen, maar bevatten wel pogingen tot inzicht in het verschijnsel van de politiek, gezien vanuit de wijsbegeerte. De betekenis van de polis voor het politieke denken (maart 1998-oktober 2000) De bepaling van het begrip ‘politiek’
- [Gedachten over medezeggenschap en mondigheid](https://marinterpstra.nl/gedachten-over-medezeggenschap-en-mondigheid/) - Vatten we democratisering op als de toename van zeggenschap en beschikkingsmacht van mensen over hun eigen leefomgeving, zowel op kleine schaal als op grote schaal (in welk geval er gezamenlijke en doorgaans getrapte besluitvorming plaatsvindt), dan kunnen we vaststellen dat niet alle domeinen van de maatschappij op dezelfde manier en op gelijke voet gedemocratiseerd zijn.
- [Mangu Tengri Kutschundur](https://marinterpstra.nl/mangu-tengri-kutschundur/) - De constructie van een antiwesters traditionalistisch wereldbeeld Een verkorte, Duitstalige versie verschijnt in 2024 in Falk Horst (red.), Lageanalyse in Zeiten von Massengesellschaft und Massendemokratie bei Kondylis, Duncker & Humblot, Berlijn 2025, blzn.27-52. Deze tekst is geschreven najaar 2023, en kan dus geen recht doen aan de meest actuele ontwikkelingen. Die Tradition aller toten Geschlechter
- [Het moderne mensbeeld](https://marinterpstra.nl/het-moderne-mensbeeld/) - Het mensbeeld dat tegenwoordig de toon lijkt te zetten tekent de mens als een ondernemend wezen. Dit komt niet alleen uit mensen zelf, maar is deel van een maatschappelijke enscenering die de mens op een markt plaatst waar hij of zij moet wedijveren met andere mensen om schaarse plaatsen. Deze ‘normalisering’ is een poging de
- [Literatuurlijst](https://marinterpstra.nl/literatuurlijst/) - Lijst van geciteerde en geraadpleegde literatuur Agassi, J. (1986), 'Towards a Canonic Version of Classical Political Theory', in M.Grene en D.Nails (ed.), Spinoza and the Sciences, Dordrecht enz. 1986. Akselrod, L.I. (1925), 'Spinoza und der Materialismus', in Texte zur Geschichte des Spino­zismus, Darmstadt 1971. Alexander, P. (1985), 'Powers', in Ideas, qualities and corpuscles. Locke and Boyle on the
- [Nabeschouwing](https://marinterpstra.nl/nabeschouwing/) - Deze wellicht wat grillige reis door de teksten van Spinoza – op zoek naar de betekenis van de begrippen potentia en potestas – zal ik nu afsluiten. Ik wil nog eens terugblikken en de aandacht van de lezer andermaal richten op de plaatsen die ik heb bezocht. De reis is echter nog lang niet voltooid:
- [3 De wending naar de politiek](https://marinterpstra.nl/3-de-wending-naar-de-politiek/) - Spinoza’s problemen met kerkelijke gezagvoerders, hun aanhangers en hun bondgenoten onder de regenten zijn bekend. Het gaat misschien iets te ver om heel Spinoza’s filosofie op te vatten als een verdediging van de vrijheid om te filosoferen, of als een aanval op het kerkelijk (leer)gezag (alhoewel, waarom niet eigenlijk?), maar dit pleidooi speelt in ieder
- [2 Spraakverwarring rond potentia en potestas](https://marinterpstra.nl/2-spraakverwarring-rond-potentia-en-potestas/) - Wie de teksten leest waarin Spinoza deze begrippen gebruikt, zal opmerken dat deze niet eenzelfde problematiek omvatten. Spinoza’s belangstelling geldt zeer verschillende zaken die niet gemakkelijk tot één vraagstuk zijn te herleiden. Ik ben ook niet in staat al deze kwesties uitvoerig te behandelen. Ik onderscheidt vijf verschillende terreinen waar minstens één van de twee
- [Inleiding. De wending naar de politiek](https://marinterpstra.nl/inleiding-de-wending-naar-de-politiek/) - In deze studie onderzoek ik welk gebruik Spinoza maakt van de begrippen potentia en potestas. Tevens komt daarbij de vraag aan de orde waarom Spinoza deze begrippen zo gebruikt. Het eerste vraagt om een nauwkeurige lezing en ontleding van die teksten waarin deze begrippen voorkomen. Het tweede vraagt om een interpretatie die voor een deel
- [1 Ontologie en politieke theorie](https://marinterpstra.nl/1-ontologie-en-politieke-theorie/) - In mei 1985 kreeg ik, in het kader van een aanstelling van vier jaar als wetenschappelijk assistent, de opdracht om een onderzoeksproject uit te voeren met als onderwerp: ‘De problematiek van de verhouding tussen potentia en potestas bij Spinoza in de context van de relatie tussen ontologie en politieke theorie’. De aanleiding tot het opstellen
- [4 Soevereiniteit en macht](https://marinterpstra.nl/4-soevereiniteit-en-macht/) - Het zal de lezer niet ontgaan zijn dat de kern van mijn benadering van Spinoza’s filosofie draait om wat men de ‘essentie van de politiek’ zou kunnen noemen.[1] Er bestaan twee fundamenteel verschillende benaderingen van de politiek. De ene benadering, die de politieke filosofie tot prima philosophia of in ieder geval tot prima inter pares
- [9.2 Uitsluiting en evenwicht](https://marinterpstra.nl/9-2-uitsluiting-en-evenwicht/) - Alhoewel een democratie in de ogen van Spinoza de beste staatsvorm is, omdat deze het meest de mensen hun vrijheid laat, veronderstelt deze dat een groot deel van de bevolking een zekere zelfstandigheid heeft ontwikkeld. Een onzelfstandig volk trekt daarentegen een alleenheerser aan, omdat een machteloos volk niet zelf kan beslissen. Gegeven een monarchie zijn
- [9 | Menigte en overheid: potentia tegen potestas?](https://marinterpstra.nl/9-menigte-en-overheid-potentia-tegen-potestas/) - Het vorige hoofdstuk heeft een idee gegeven van de ‘onderbouw’ van de staat: de rangorde in macht die ontstaat binnen de betrekkingen tussen mensen. Spinoza’s politieke filosofie wordt gekenmerkt door een tweeledig gezichtspunt op deze rangorde. Ten eerste is er een betrekking tussen mensen die wordt bepaald door het feit dat de één zich niet
- [9.1 Summa potestas en potentia multitudinis](https://marinterpstra.nl/9-1-summa-potestas-en-potentia-multitudinis/) - In de Tractatus theologico-politicus bespreekt Spinoza alleen de democratische staatsvorm: deze beantwoordt het meest aan de natuurrechtelijke afleiding van de staat. En omdat de staat wezenlijk een democratie is, kan hij alle andere politieke stelsels verwerpen. Hij verstaat onder democratie, zoals we gezien hebben, niet een politiek stelsel waarin het volk de macht (potestas) heeft,
- [8.2 Affectieve en redelijke betrekkingen: samenwerking](https://marinterpstra.nl/8-2-affectieve-en-redelijke-betrekkingen-samenwerking/) - Een duurzame staat zal nooit tot stand komen als hij niet steunt op al bestaande betrekkingen tussen mensen. Spinoza onderscheidt zich, naar eigen zeggen, van Hobbes omdat hij meent dat het natuurlijke recht altijd blijft gelden en daarmee de onbestendigheid in de menselijke betrekkingen, zelfs als de staat de betrekkingen tussen de mensen in het
- [8 | Machtsbetrekkingen in de natuurlijke toestand](https://marinterpstra.nl/8-machtsbetrekkingen-in-de-natuurlijke-toestand/) - De ethiek van Spinoza richt zich op de vervolmaking van de menselijke geest en een verbetering van het bestaan, waar­bij de na­druk blijft liggen op het gezichtspunt van de enkeling in verhouding tot de omgeving: het unilate­rale gezichtspunt. Ook daar al heeft hij aandacht voor de eigen werking van die omgeving: het gezichtspunt van het
- [8.1 Machtsuitoefening en rangordening van groepen](https://marinterpstra.nl/8-1-machtsuitoefening-en-rangordening-van-groepen/) - De kern van mijn weergave van Spinoza’s natuurrechtsleer die hier volgt, steunt op de paragrafen 9, 10 en 11 van het tweede hoofdstuk van de Tractatus politicus. Spinoza geeft daar aan dat reeds in de natuurlijke toestand machts­relaties bestaan die aan de betrekkingen tussen mensen een zekere duurzaam­heid verlenen. Deze betrekkingen vormen als het ware
- [6.4 Gods macht als potestas](https://marinterpstra.nl/6-4-gods-macht-als-potestas/) - Ondanks Spinoza’s polemiek blijft er toch iets behouden van het christelijke godsbegrip en wel in zijn verhouding tot deze God. Wat overblijft is de persoonlijke verhouding van de mens tot deze onpersoonlijke God. Het wezen of de natuur van God is – volgens Spinoza en in tegenstelling tot de Bijbelse en christelijke opvatting – louter
- [6.3 Deus sive Natura](https://marinterpstra.nl/6-3-deus-sive-natura/) - Ik keer terug naar de Tractatus theologico-politicus. Hier vinden we in feite drie vertogen over macht. Het eerste vertoog, waarop hier de nadruk zal vallen, handelt over de macht van God, door Spinoza geïdentificeerd als de macht van de natuur. Het tweede vertoog gaat over de macht van de mens, hier vrijwel alleen opgevat als
- [6.2 Gods macht is Gods daadwerkelijke wezen](https://marinterpstra.nl/6-2-gods-macht-is-gods-daadwerkelijke-wezen/) - Het eerste boek van de Ethica gaat over God. De termen substantie, attributen en modificaties helpen Spinoza een idee van God te denken, dat niets meer van doen heeft met de God die de gelovigen aanbidden en alles te maken heeft met het geometrische wereldbeeld van de zeventiende-eeuwse natuurwetenschap. God verliest zijn traditionele eigenschappen en
- [6 | De oneindige macht van God](https://marinterpstra.nl/6-de-oneindige-macht-van-god/) - Hoofdstuk 4 heeft laten zien in welke polemiek Spinoza zich begeeft met zijn eigen godsleer. Op dit vlak aanvaardt hij geen onderscheidingen zoals die tussen potentia Dei absoluta en potentia Dei ordinata. Daarvoor in de plaats komt een potentia Dei, volgens welke God een productieve kracht is, geleid door eeuwige en vaste wetten. Ik zal
- [6.1 De eigenmachtigheid van God](https://marinterpstra.nl/6-1-de-eigenmachtigheid-van-god/) - Ik zal de godsleer in het eerste boek van de Ethica inleiden aan de hand van enkele opmerkingen in de Tractatus theologico-politicus en in de Korte Verhandeling. Uit deze opmerkingen blijkt dat Spinoza in eerste instantie geen belang hecht aan een aparte leer over Gods macht. De opmerkingen in de Tractatus suggereren dat het spreken
- [5.1 Goden en koningen](https://marinterpstra.nl/5-1-goden-en-koningen/) - Spinoza’s polemiek tegen de potentia absoluta raakt een denkwereld die wellicht, omdat ze tientallen eeuwen heeft geheerst, met het bestaan van de mensheid is vergroeid: de vergod­delijking van gezagdragers en de politi­sering van godheden.[1] De soevereiniteit is altijd – in wisse­lende samen­stel­lingen – militair en religieus geweest. Oorlog en offerdienst verwijzen naar een sfeer die
- [5.2 De politieke betekenis van Spinoza’s polemiek](https://marinterpstra.nl/5-2-de-politieke-betekenis-van-spinozas-polemiek/) - Ik keer terug naar de kwestie van de potentia absoluta en naar mijn eerder in hoofdstuk 4 gestelde vraag of Spinoza’s breuk met deze problematiek volledig is. De breuk is in ieder geval algemeen. God, koning en mens zijn bij Spinoza op dit punt vergelijkbaar. God heeft geen absolute macht, behal­ve voor wie niet op
- [5 | Gods macht en de absolute macht van de koning](https://marinterpstra.nl/5-gods-macht-en-de-absolute-macht-van-de-koning/) - In dit hoofdstuk bespreek ik twee, enigszins los van elkaar staande, onder­werpen: Spinoza’s afwijzing van de vergelijking tussen Gods macht en die van koningen (en daaraan gekoppeld de betekenis van de potestas destruendi), én zijn plaats in de ‘tweede reformatie’. Dit hoofdstuk valt daarom uiteen in twee, tamelijk zelfstandige delen. Niettemin is er een verband
- [4.2 De God die alles vermag](https://marinterpstra.nl/4-2-de-god-die-alles-vermag/) - Spinoza’s benadering van het traditionele begrippenpaar, potentia absoluta en potentia ordinata, loopt evenwijdig aan zijn afwijzing van de theologische rest in Descartes’ filosofie. Deze afwijzing vinden we in de inleiding van de Principia Philosophiae, zij het tussen de regels door. Descartes heeft een begrip van een transcendente God open gelaten: weliswaar kunnen we God als
- [4.1 Gods absolute en geordende macht](https://marinterpstra.nl/4-1-gods-absolute-en-geordende-macht/) - Spinoza is kort van stof over Gods macht: de meeste opmerkingen zijn polemisch. Zijn eigen begrip van Gods macht wordt slechts met enkele pennenstreken geschetst. De begrippen potentia en potestas zelf worden nauwelijks of niet gedefinieerd. Om een nauwkeuriger beeld te krijgen van zijn leer van Gods macht, zal ik in dit hoofdstuk Spinoza’s plaats
- [4 | Absolute macht en onwetendheid](https://marinterpstra.nl/4-absolute-macht-en-onwetendheid/) - Spinoza’s godsleer is voor een belangrijk deel een polemiek tegen het voluntarisme: tegen de idee dat achter elke gebeurtenis Gods wil gezocht zou kunnen worden. Dat dit geen louter ‘academische’ kwestie is, zal in het vervolg blijken. De polemische interventie in de metafysi­ca en de theologie heeft een politieke inzet. Het voluntarisme is namelijk verbonden
- [3.2 De staat en de geestelijke macht](https://marinterpstra.nl/3-2-de-staat-en-de-geestelijke-macht/) - De omstandigheid dat een geestelijk onontwikkeld volk niet bij machte is de overheid in haar politiek te sturen, maakt dat de hoogste macht vervalt tot een tirannie. De overheid wordt tot een gesel. Het volk, dat in bijgeloof blijft steken, straft als het ware zichzelf. Maar ook de overheid die het volk in bijgeloof houdt,
- [3.1 De leer van de hoogste macht](https://marinterpstra.nl/3-1-de-leer-van-de-hoogste-macht/) - Het vorige hoofdstuk leerde het volgende. Het streven naar een zeker en optimaal leven, een leven in overeenstemming met de voorschriften van de rede, heeft de mensen ertoe gebracht samen te werken en zich aaneen te sluiten in een gemeenschap. De potentia van de mens heeft daarmee een bepaalde vorm gekregen, die andere vormen uitsluit.
- [3.3. Het probleem van het geestelijk voorbehoud](https://marinterpstra.nl/3-3-het-probleem-van-het-geestelijk-voorbehoud/) - In het voorafgaande betoog heb ik die tekstgedeelten naar voren gehaald die aangeven dat de overheid voor Spinoza ook een godsdienstig karakter heeft. Grondslag is een volstrekte gehoorzaamheid die wortelt in een goddelijk gebod: een staat kan niet anders bestaan dan door gehoorzaamheid. Het bevel is daarmee een immanent gegeven in de staat.[1] Daarmee is
- [3 | De soevereiniteitsleer: summa potestas](https://marinterpstra.nl/3-de-soevereiniteitsleer-summa-potestas/) - De inzet van Spinoza’s politieke verhandeling is niet de soeverei­niteit van de staat zelf. De soevereiniteitsleer, oftewel de leer van de hoogste macht, verschijnt in het licht van een ander oogmerk. Spinoza wil in zijn betoog immers naar voren brengen, dat het behoud van de staat en het recht van de hoogste macht niet in
- [2.2. Het inzicht en de wet](https://marinterpstra.nl/2-2-het-inzicht-en-de-wet/) - Ik pak de draad van Spinoza’s betoog weer op en bespreek nu wat volgt na de reeds aangehaalde formulering van de hoogste natuurwet. Deze natuurwet geldt ononderscheiden voor elk afzonderlijk wezen in de natuur. Het enige onderscheid tussen de enkelingen is, gezien het voorafgaande, de mate waarin zij hun potentia en hun recht doen gelden
- [2.5. Appendix: Natuurrecht en soevereiniteit](https://marinterpstra.nl/2-5-appendix-natuurrecht-en-soevereiniteit/) - De wending naar de politiek (naar de overheid) is niet volledig, want tot nu toe is nog niets gezegd over de eigen werking van deze potestas. Is de summa potestas wel zo’n goede waarborg? Daarover handelt het volgende hoofdstuk. Ter inleiding zal ik aan het slot van dit hoofdstuk nog twee uitvoerige opmerkingen maken over
- [2.4. De overheid](https://marinterpstra.nl/2-4-de-overheid/) - Mensen werken samen in een gemeenschap en voor zover als zij dit doen leven ze volgens de voorschriften van de rede. Hoe wordt een dergelijke overeenkomst (pactum) gesloten, zodanig dat deze vast en blijvend is? Het antwoord op deze vraag is de vierde stap in het betoog van Spinoza. De vraag wordt gesteld omdat de
- [2.3. De gemeenschap](https://marinterpstra.nl/2-3-de-gemeenschap/) - In het nu volgende deel van Spinoza’s betoog bevinden we ons in zekere zin op de grens tussen ante legem en post legem – in het domein van de wet zelf. Ook hier vinden we een breuk in de redenering. Het recht dat nu ontstaat is niet langer het natuurlijke recht, maar het recht dat
- [2.1. De potentia van de natuur](https://marinterpstra.nl/2-1-de-potentia-van-de-natuur/) - De natuurrechtelijke uiteenzetting van de grondslagen van de staat (fundamenta Reipublicae) heeft de vorm van een axiomatisch bouwwerk.[1] Het bouwwerk kent vier verdiepingen: de natuur waarin levende wezens bestaan en werken, het inzicht dat daarin en daaruit rijpt in het nut van een gemeenschappelijk leven, de gemeenschap die in en door een verdrag wordt vastgelegd,
- [2 | Het goddelijk of natuurlijk recht: potentia](https://marinterpstra.nl/2-het-goddelijk-of-natuurlijk-recht-potentia/) - Wanneer Spinoza het zestiende hoofdstuk van zijn Godgeleerd‑staatkundig Vertoog begint, kan hij de scheiding tussen theologie en filosofie als een uitgemaakte zaak beschouwen. De filosofie, die zich nu gaat bezig houden met het vraagstuk van de grondslag van de staat, kan onafhankelijk van de theologie en haar begrippen en thema’s ontwikkeld worden. Weliswaar suggereert de
- [1.2. De polemiek rond het machtsbegrip](https://marinterpstra.nl/1-2-de-polemiek-rond-het-machtsbegrip/) - Het eerste deel van het Godgeleerd‑staatkundig Vertoog is mede een polemiek tegen bepaalde lezingen van de Heilige Schrift. Spinoza richt zich allereerst tegen degenen die de Heilige Schrift alleen aan de Rede toetsen. Zij miskennen dat de Heilige Schrift ook een goddelijke openbaring bevat die niet met behulp van de Rede kan worden ingezien of
- [1.1. De scheiding tussen filosofie en theologie](https://marinterpstra.nl/1-1-de-scheiding-tussen-filosofie-en-theologie/) - De eerste vijftien hoofdstukken van de Tractatus theologico-politicus zal ik hier niet uitvoerig bespreken. Enkele tekstgedeelten zullen later in deze studie nog gebruikt worden: het eigenlijke onderwerp van deze hoofdstukken gaat ons hier echter niet aan.[1] Spinoza geeft een lezing van de joodse en christelijke heilige geschriften, waarbij hij een voor die tijd revolutionaire en
- [1 | De inzet van het Godgeleerd staatkundig vertoog](https://marinterpstra.nl/1-de-inzet-van-het-godgeleerd-staatkundig-vertoog/) - In het jaar 1665 verschijnt er een geschrift in enkele clandestiene boekhandels dat, voortbordurend op Hobbes’ politieke filosofie, een pleidooi bevat om de kerk aan de staat te onderschikken.[1] Dit boek is een antwoord op de manier waarop de Hervormde Kerk, soms met hulp van regenten, de gemeenten en bijeenkomsten van andersdenkenden teistert. Verhoren, inbeslagname
- [7.4. Van conatus naar gelukzaligheid](https://marinterpstra.nl/7-4-van-conatus-naar-gelukzaligheid/) - Een van de kenmerken van het betoog dat Spinoza ontvouwt in de Ethica is de verdichting van begrippen: begrippen die filosofen gewoon zijn te onderscheiden, worden door Spinoza samengevoegd als ware ze betrokken op een en dezelfde zaak.[1] We zagen dat reeds in Spinoza’s godsleer: wezen, bestaan en macht van God zijn hetzelfde. En zo
- [7.3. Lichaam, macht en rede (potentia)](https://marinterpstra.nl/7-3-lichaam-macht-en-rede-potentia/) - In de problematiek van de Korte verhandeling kan uiteindelijk alleen God de mens door de rede verlichten en hem zijn weg wijzen naar de volmaakte liefde. Binnen deze gedachtengang, waarin alle macht bij God ligt en geen enkele macht aan de vergankelijke dingen wordt toegekend, kan het heil van de mens (de vervulling van zijn
- [7.2 Macht en onderscheiding (potestas)](https://marinterpstra.nl/7-2-macht-en-onderscheiding-potestas/) - De mens denkt.[1] De inhoud van deze stelling is minder belangrijk, dan de plaats die ze heeft. Het lijkt ongerijmd om deze vooronderstelling niet aan het begin van het betoog te plaatsen. Is niet elke filosofie het voortbrengsel van een denkend mens? Als Spinoza zijn Ethica begint met ‘Ik versta onder...’, veronderstelt hij dan niet
- [7 | De verwerkelijking van het menselijk vermogen](https://marinterpstra.nl/7-de-verwerkelijking-van-het-menselijk-vermogen/) - Wenden we ons nu tot het eigenlijke onderwerp van de Ethica: de kennis van de menselijke geest en van de hoogste gelukzaligheid van de mens.[1] Deze gelukzaligheid bestaat in de deugd zelf, deze deugd wederom in de menselijke potentia, om nauwkeurig te zijn: het vermogen om te denken en te handelen alleen op grond van
- [Bespiegelingen](https://marinterpstra.nl/bespiegelingen/) - Hieronder staan losse teksten over alle mogelijke onderwerpen, korte overdenkingen vaak bij een gebeurtenis of gelezen tekst. Om te beginnen met een bespiegeling over spiegelingen. Gedachten bij het onderscheid tussen natuur en cultuur - [3 mei 2023] Enkele gedachten bij de relevante literatuur over het onderscheid tussen de mensheid als levensvorm en de maatschappelijke en
- [De magie van het ‘bij de tijd’ zijn](https://marinterpstra.nl/de-magie-van-het-bij-de-tijd-zijn/) - §1 Er is een tijd om te gaan slapen en een tijd om op te staan, een tijd om te zaaien en een tijd om te oogsten. Deze tijdsordeningen zijn ingegeven door de natuurlijke omgeving of de kosmos: de wisseling van dag en nacht, zonsondergang en zonsopgang, en de wisseling van seizoenen. Ook de oude
- [Intensivering van het genderonderscheid](https://marinterpstra.nl/intensivering-van-het-genderonderscheid/) - Een duidelijk voorbeeld van een verscherping van een onderscheid is het verzet tegen elke vorm van grensoverschrijding wat betreft geslacht of sekse. Dit verzet heeft een merkwaardige naam gekregen: ‘antigenderbeweging’.[1] Deze benaming is vreemd omdat ‘gender’ juist niet staat voor het biologische geslacht en niet allereerst verwijst naar de voortplanting, maar naar culturele verschillen of
- [Gedachten bij het onderscheid tussen natuur en cultuur](https://marinterpstra.nl/gedachten-bij-het-onderscheid-tussen-natuur-en-cultuur/) - Het onderscheid tussen natuur en cultuur, of tussen nature en nurture, tussen wat een mens van nature eigen is en wat is aangeleerd door een maatschappelijke omgeving, is veel besproken, maar is moeilijk vast te leggen. Het onderscheid heeft bovenal een heuristische waarde, vooral als het erom gaat te bepalen wat eigen is aan de
- [De nieuwe puriteinen](https://marinterpstra.nl/de-nieuwe-puriteinen/) - Zorgwekkend aan de opkomst van ‘de nieuwe puriteinen’ is niet de morele verontwaardiging over opdringerig of grensoverschrijdend gedrag van anderen, maar de wijze waarop instellingen daarmee omgaan.[1] Eigenrichting zet zich om in uitsluiting en ontslag van mensen die verdacht zijn gemaakt zonder enige vorm van wederkerigheid of het volgen van rechtsregels en rechtsbeginselen. De morele
- [2.2.1.A De andere wereld van de grot](https://marinterpstra.nl/2-2-1-a-de-andere-wereld-van-de-grot/) - De archeoloog Montelle schreef een interessant boek over het onderzoek naar de sociale functie van de grotschilderingen (en andere overblijfselen) in zuidelijk Frankrijk en noordelijk Spanje die zijn ontstaan in een periode (22.000-14.000 jaar geleden) waarin groepen naar dit gebied trekken op de vlucht voor het oprukkende ijs (zie schema blz.32), en de gevestigde groepen
- [Voordrachten](https://marinterpstra.nl/voordrachten/) - Hieronder vindt u uitgeschreven teksten van gehouden voordrachten. Onderscheidingen van macht – en het eerste boek Samuël: uitgeschreven versie van een voordracht gehouden op het symposium naar aanleiding van het 25-jarig bestaan van het Leerhuis Eindhoven, 12 november 2024 in de Lambertuskerk te Vught. Het verlangen naar beweging en rust: een korte beschouwing over de
- [Onderscheidingen van macht – en het eerste boek Samuël](https://marinterpstra.nl/onderscheidingen-van-macht-en-het-eerste-boek-samuel/) - §1 Inleiding Mijn belangrijkste ervaring met macht in transitie (of ook de transitie van macht) betreft de veranderde betekenis van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland. Het jaar dat ik geboren ben is ook het jaar van het zogenaamde Bisschoppelijk Mandement, een boodschap voor alle beminde gelovigen toch vooral trouw te blijven aan katholieke instellingen (vakbond,
- [De bestorming van het Capitool](https://marinterpstra.nl/de-bestorming-van-het-capitool/) - §1 Wat opvalt in de bezetting door aanhangers van Trump van het Capitool (tijdens de gezamenlijke zitting van Senaat en Congres) op 6 januari is niet alleen het gebrek aan eerbied voor de democratische instellingen, een vorm van heiligschennis zoals het in vele commentaren heet, maar ook en wellicht vooral het feit dat dit zo
- [Spinoza](https://marinterpstra.nl/spinoza/) - Verdraagzaamheid als grondslag van de politieke gemeenschap. Deze ongepubliceerde tekst (veel te lang en onvoldoende uitgewerkt) uit 1989 neemt het begrip van verdraagzaamheid als uitgangspunt voor een uitvoerige analyse van de Tractatus politicus in het licht van actuele vraagstukken. Ik breng vooral de leer van de verdraagzaamheid in verband met de poging van de vroegmoderne politieke filosofie
- [Kritiek van de doeloorzakelijkheid in de Ethica](https://marinterpstra.nl/kritiek-van-de-doeloorzakelijkheid-in-de-ethica/) - Spinoza’s genetische gezichtspunt blijkt uit zijn uitgangspunt dat de mens bij zijn geboorte “de oorzaak van de dingen” niet kent: de mens begint onwetend. Bovendien staat een mens praktisch in het leven, zoekend “naar wat hem voordeel biedt”, om zich vervolgens van dit streven bewust te worden.[1] De ontwikkeling van onwetendheid naar een begrip van
- [Almachtsfantasten](https://marinterpstra.nl/almachtsfantasten/) - Een kleine diagnose van de geschiedenis van de mensheid: steeds slagen mensen erin hun fantasieën aan de wereld op te leggen, in het klein en in het groot. Fantasie wil hier zeggen: een voorstelling van een mogelijke wereld, waarbij de fantast zichzelf voorstelt als degene die deze mogelijke wereld – hoe vaag of nauwkeurig ook
- [De enscenering van res mixtae](https://marinterpstra.nl/de-enscenering-van-res-mixtae/) - Het begrip res mixta (of persona mixta) wekt de indruk dat er een zaak (of persoon) is die vermengd is geraakt met iets anders, of behalve zichzelf ook nog een rol of betekenis heeft in het licht van iets anders dan zichzelf. Op deze wijze is de filosofie gekomen met het idee van het ‘ding
- [Politieke theologie](https://marinterpstra.nl/politieke-theologie/) - Pietas_politiek moreel of religieus Deze tekst uit 2006-2007 is een studie naar het Romeinse, christelijke en moderne begrip van eerbied of vroomheid. De hoofdtekst is een presentatie van het onderzoek, in twee aanhangsels is een aansluitende voordracht en een onderzoeksopzet opgenomen. Deze tekst speelt een sleutelrol in latere publicaties (zoals Democratie als cultus uit 2011), maar is onvoltooid
- [Drie maal de uitzonderingstoestand](https://marinterpstra.nl/drie-maal-de-uitzonderingstoestand/) - De uitzonderingstoestand staat voor een begrip dat ontstaat vanuit het gezichtspunt van wat de regel is: het gewone leven waar alle afspraken en zekerheden in de maatschappelijke omgeving gelden. De uitzonderingstoestand van de Coronacrisis betekent een tijdelijke opschorting van gebruikelijke rechten en vrijheden van burgers, en het ontwikkelen van maatregelen en ordeningen die op het
- [De kern van het geschil](https://marinterpstra.nl/de-kern-van-het-geschil/) - De kern van het geschil is voor mij het bestaan van een laatste en hoogste maatgevende instelling die altijd gegeven is voor mensen gekoppeld aan de bereidheid die maat tot gelding te brengen. De beslissende vraag is altijd: onder welke wet wil ik leven? Elke wet die zich stelt tegenover de wet die ik zelf
- [Democratie](https://marinterpstra.nl/democratie/) - De religieuze dimensie van democratie Bijgaande opstellen schreef ik voor het nummer over democratie van Christendemocratische Verkenningen (december 2012); het eerste deel werd gepubliceerd, de andere twee delen zijn een aanvulling en uitwerking van het eerste deel. Een overwinning van de democratie? Deze tekst is een uitgebreide versie van een nog steeds actuele verhandeling over de Nederlandse
- [Democratie of democratisering?](https://marinterpstra.nl/democratie-of-democratisering/) - Verhandelingen over democratie gaan vaak veeleer over de vraag wat er in een democratische orde kan gebeuren met eerder vastgelegde beginselverklaringen, grondrechten en andere institutionele waarborgen voor (groepen) mensen. Men tuigt het begrip democratie op met regelingen en uitgangspunten die ervoor moeten zorgen dat alle mensen of burgers hun status blijven behouden. Een zorg is
- [Van onderscheidingen naar tegenstellingen](https://marinterpstra.nl/van-onderscheidingen-naar-tegenstellingen/) - De van Max Weber overgenomen gevoeligheid voor een beschrijving van de maatschappij vanuit een bepaald aantal ‘functionele’ onderscheidingen, die de maatschappij verdelen in verschillende domeinen waarvan de politiek er één is, krijgt bij Carl Schmitt een andere betekenis wanneer hij onderscheiding en tegenstelling in één adem noemt. De neutrale staat van de negentiende eeuw heeft
- [De rol van onderscheidingen in de ontwikkeling van samenwerking en communicatie](https://marinterpstra.nl/de-rol-van-onderscheidingen-in-de-ontwikkeling-van-samenwerking-en-communicatie/) - §1 In het onderzoek naar het ontstaan van levende organismen is het nog de vraag of meercellige wezens ontstaan uit het samenwerken van meerdere, verschillende eencellige wezens, of uit het vermogen van een cel om zich op te splitsen in een verscheidenheid van cellen die verschillende functies kunnen vervullen (zoals het geval is met de
- [Van de contingentie van onderscheidingen naar de meest intensieve onderscheiding](https://marinterpstra.nl/van-de-contingentie-van-onderscheidingen-naar-de-meest-intensieve-onderscheiding/) - Een mens heeft de mogelijkheid om zich terug te trekken in zijn gedachtewereld, zich te richten op gedachten alleen, en om met andere vrij zwevende intellectuelen in gesprek te gaan over deze gedachten – dit alles zonder enige vooringenomenheid of partijdigheid. Een mens is in staat een zaak ook van een geheel andere kant te
- [Aantekeningen over de intensivering van een onderscheid](https://marinterpstra.nl/aantekeningen-over-de-intensivering-van-een-onderscheid/) - George Spencer-Brown gebruikt het idee van ‘distinction’ zowel voor de daad van het onderscheiden zelf (“draw a distinction”), die noodzakelijk is om iets aan te duiden of die met het aanduiden samengaat, als voor de uitkomst van deze daad: het onderscheiden zijn van iets van al het andere (‘difference’).[1] Als verrichting is het onderscheiden vluchtig:
- [Politiek denken als Lagebesprechung](https://marinterpstra.nl/politiek-denken-als-lagebesprechung/) - §1 Waar staat men wanneer men aan politieke filosofie gaat doen? Veel politieke filosofen vertrekken vanuit een reeds ontwikkelde politieke gemeenschap waarvan zij de waarden en ordeningen delen – zoals het bestaan van mensenrechten of burgerrechten, of de vanzelfsprekendheid van gelijkheid als maatstaf van rechtvaardigheid. Dan denkt men ‘het politieke’ vanuit de staat, en niet
- [Onderscheiden en selecteren](https://marinterpstra.nl/onderscheiden-en-selecteren/) - Beslissen voor één mogelijkheid uit vele mogelijkheden, oftewel het actualiseren van een potentialiteit waar andere potentialiteiten bestaan, kortom selectie, is stichtend voor maatschappelijke ordeningen wanneer deze selectie bestendigheid krijgt (blijft bestaan voor langere tijd) en voor andere beslissingen gevolgen heeft (dat wil zeggen een politiek karakter heeft). Beslissingen leiden tot (maatschappelijke) identiteiten, zoals genetische selectie
- [De vorm van het onderscheid: open en gesloten grenzen](https://marinterpstra.nl/de-vorm-van-het-onderscheid-open-en-gesloten-grenzen/) - Mensen maken verschillende onderscheidingen (1), hechten verschillende waarden aan wat daardoor onderscheiden wordt, dat wil zeggen verbinden andere onderscheidingen aan de eerste onderscheiding (samengestelde onderscheidingen), maar doen ook dit op verschillende wijzen (2), geven aan de onderscheiding zelf een verschillend gewicht of intensiteit (3), en delen in verschillende mate dezelfde onderscheidingen en waarderingen (4). De
- [Koppelingen: aansluiting en afsluiting](https://marinterpstra.nl/koppelingen-aansluiting-en-afsluiting/) - §1 Een kernbegrip van de moderne wereld, wanneer we deze begrijpen als de geleidelijke uitbouw en vervolmaking van sociale systemen, is aansluiting/afsluiting. Sociale systemen, voor zover ze niet volstrekt zichzelf voortbrengen en in stand houden, behoeven koppelingen met de omgeving. Maar belangrijker is, wat betreft mensen, dat psychische en fysische systemen aansluiting behoeven aan sociale
- [Over de leus ‘vote without voice’](https://marinterpstra.nl/over-de-leus-vote-without-voice/) - De stem van het volk is een bijzondere, politieke gedaante van de menselijke stem. Een leus van de Spaanse protestbeweging Podemos vertelt ons dat de burgers dan weliswaar mogen stemmen, maar dat hun stem niet gehoord wordt: ‘vote without voice’, een stem zonder stem. Het belang van de verkiezingen, waar de stem van het volk
- [Vrije keuze en politieke verantwoordelijkheid](https://marinterpstra.nl/vrije-keuze-en-politieke-verantwoordelijkheid/) - De tegenspraak tussen een groot vertrouwen in de democratie en het geringe vertrouwen in de politici is volgens vele maatschappijwetenscheppers slechts schijnbaar. Zij hebben op grond van hun onderzoek (peiling van meningen?) geen reden tot zorg over de democratie. Zo schrijft de politicoloog Tom van der Meer dat het juist goed is dat burgers de
- [Onenigheid en waarheidsvinding](https://marinterpstra.nl/onenigheid-en-waarheidsvinding/) - Het uiterste geval van onenigheid doet zich voor wanneer minstens één partij niet langer bereid is inschikkelijkheid te tonen jegens een andere partij. Er staat iets op het spel dat belangrijker is dan de vrede en dat niet onderworpen kan worden aan een strategie van neutralisering. Niet onbelangrijk is overigens het gegeven dat degenen die
- [Politiek – theater of een kunstwerk?](https://marinterpstra.nl/politiek-theater-of-een-kunstwerk/) - Er bestaat een verband tussen regering, regie (regisseur) en regiem, want gemeenschappelijk hier is de africhting van het handelen van een groep mensen op een gemeenschappelijk optreden of werk. Op dezelfde manier is er een verband tussen dirigent en directeur. Ze verwijzen ook alle naar het woord publiek. De publieke zaak is een gemeenschappelijke onderneming
- [Secularisering van conflict](https://marinterpstra.nl/secularisering-van-conflict/) - Het beschrijven van conflicten is een netelige zaak. Kan men dit ooit wel goed doen? De secularisering van het conflict is de poging het conflict te denken zonder de aanname van een transcendente bron die het conflict in het voordeel van één partij zou kunnen beslechten. Het conflict is een aangelegenheid van en in de
- [Wat vereist deelnemen aan democratie?](https://marinterpstra.nl/wat-vereist-deelnemen-aan-democratie/) - In een toespraak op 15 mei 2016 voor afgestudeerden in Rutgers (the State University of New Jersey te Brunswick) verwoordt Barack Obama de verbinding tussen actieve burgers en politici, tussen participatieve en gouvernementele democratie, zijnde een noodzakelijke voorwaarde voor vooruitgang in alle opzichten, als volgt: “Politici willen graag gekozen worden en ze willen vooral graag
- [Het geloof in de democratie](https://marinterpstra.nl/het-geloof-in-de-democratie/) - Zelfenscenering en narcisme in een moderne maatschappij Credo betekent allereerst: ik vertrouw iemand, ik vertrouw iemand iets toe. Het woord ‘crediteur’, schuldeiser, is gekoppeld aan deze betekenis. Schuldeiser klinkt al wat assertiever dan iemand die gelooft dat wat gegeven is ook weer terugkomt van degene die de schuld heeft (schuldenaar of debiteur). Vervolgens heeft credo
- [De mens als fabulerend wezen en de openbaarheid](https://marinterpstra.nl/de-mens-als-fabulerend-wezen-en-de-openbaarheid/) - De mens is een fabulerend of mythologiserend wezen. De mens gelooft in verhalen en sprookjes. Het brein brengt doorlopend de meest uiteenlopende vermoedens voort over de wereld. Of mensen lezen die in de krant, horen die op radio of televisie, of krijgen die langs wegen zoals internet en andere geruchtenbronnen. Veel geloven mensen op slag,
- [Overige teksten](https://marinterpstra.nl/teksten/) - Hier vindt de lezer ongepubliceerde teksten of uitgebreide versies van gepubliceerde teksten), geordend per onderwerp: Spinoza Democratie Aantekeningen ver politiek Politieke theologie Onderscheidingen De titel aan het begin bevat een link naar de tekst, die opent in een nieuw venster. Bij verwijzingen graag de titel vermelden en de vindplaats (URL). De teksten zijn voor een
- [Het dubbelzinnige streven naar veiligheid](https://marinterpstra.nl/het-dubbelzinnige-streven-naar-veiligheid/) - Veiligheid is een belangrijke waarde voor de mensheid: gevaren loeren overal. Alhoewel het al of niet gesimuleerde spel met gevaren mensen kunnen aantrekken (de stress-hormonen brengen roesachtige gevoelens in stelling), kan zeker de moderne wereld worden opgevat als een strijd voor veiligheid. Het menselijk leven speelt zich af in een gevaarlijke omgeving. Allereerst zitten in
- [De menselijke wreedheid en het gebrek aan mededogen](https://marinterpstra.nl/de-menselijke-wreedheid-en-het-gebrek-aan-mededogen/) - Is het zo dat juist de Tweede Wereldoorlog, in het bijzonder de misdaden van de nazi’s, “een waterscheiding betekende in de geschiedenis van de mens”, in de zin dat het mensbeeld dat verbonden is met humanisme en verlichting (de gedeelde menselijkheid) zo grondig beschadigd is dat herstel niet langer mogelijk is?[1] Dat is ongetwijfeld het
- [Hos me bij Paulus nader bekeken](https://marinterpstra.nl/hos-me-bij-paulus-nader-bekeken/) - De gnostische verleiding als politieke theologie 1 In de film Die flambierte Frau (Robert van Ackeren, 1983) zegt een speler dat ze niet kan toneelspelen, waarop het antwoord luidt: je speelt wel degelijk toneel, maar het probleem is dat je slechts één rol kan spelen. Het hōs mē van Paulus is in dit licht wellicht ook heel
- [Besprekingen](https://marinterpstra.nl/besprekingen/) - Bespreking van Nikolaj Sergevitsj Troebetskoj, ‘Europa und die Menschheit’ (1920). Bespreking van Theo de Wit, Godenstrijd in de liberale democratie. Denken met Carl Schmitt over orde en subversie (Thijmessay 2020), Valkhof Pers, Nijmegen 2021. Bespreking van Jerry Z. Muller, Professor of Apocalypse. The many lives of Jacob Taubes, Princeton University Press, Princeton/Oxford 2022. Bespreking van Katrin Wille,
- [Bevrijding uit de uitwegloze spektakelmaatschappij](https://marinterpstra.nl/agamben-means-without-ends/) - Giorgio Agamben, Means without end. Notes on politics, University of Minnesota Press, Minneapolis/London 2000 (‘Marginal Notes on Commentaries on the Society of the Spectacle’). Bespreking geschreven op 19 augustus 2015 Kenmerkend voor Agambens stijl van werken is zijn lofzang op Debords boek over de spektakelmaatschappij: “the clearest and most severe analysis of the miseries and
- [Vervreemdingseffect en maatschappijkritiek](https://marinterpstra.nl/vervreemdingseffect-en-maatschappijkritiek/) - Over pragmatisch en performatief realisme bij Bertold Brecht en Lars von Trier De dialectiek is een vorm van leren die bestaat in een kritische verwerking van nieuwe gegevens. Wie de eigen denkbeelden toetst aan die nieuwe gegevens en omgekeerd, en zich dus afvraagt of het eigen denken wijziging behoeft, gebruikt de dialectiek als model van
- [De weerlegging van de mogelijkheid van politieke theologie](https://marinterpstra.nl/de-weerlegging-van-de-mogelijkheid-van-politieke-theologie/) - §1 Peterson en Schmitt over politieke theologie Het punt van Petersons stelling van de weerlegging van de politieke theologie houdt verband met de verwerping van het arianisme: de idee dat er slechts één God is en dat Jezus Christus en de Heilige Geest ondergeschikte figuren zijn.[1] In het arianisme schuilt kennelijk de gedachte van de
- [Het hedendaagse geloof in een heilbrengende macht](https://marinterpstra.nl/het-hedendaagse-geloof-in-een-heilbrengende-macht/) - Wat is de heilbrengende macht vandaag de dag in Europa? Dat is niet de kerk (zij het voor sommigen nog wel, maar wellicht meer uit gewoonte), maar ook niet de staat. Ondanks herlevend nationalisme – het verlangen terug te keren naar een volkse eendracht bevrijd van alle vreemde indringers – is het werkelijke vertrouwen gericht
- [Cultuur tussen vrije ontplooiing en functionele ontwikkeling](https://marinterpstra.nl/cultuur-tussen-vrije-ontplooiing-en-functionele-ontwikkeling/) - Cultuur is de onderneming van de mens levend goed tot wasdom te brengen, waarbij in eerste aanleg letterlijk gedacht moet worden aan gewassen die als voedsel voorbestemd zijn. Het woord ‘cultus’ houdt hiermee ongetwijfeld verband wanneer het gaat om rituele handelingen ter bevordering van de vruchtbaarheid. Overdrachtelijk is het woord ‘cultuur’ echter vooral bekend geworden
- [Wijsbegeerte tussen spreken en zwijgen](https://marinterpstra.nl/wijsbegeerte-tussen-spreken-en-zwijgen/) - Uitleggen wat filosofie of wijsbegeerte is, is een paradoxale taak. Het is geen uitgemaakt zaak dat de begeerte naar wijsheid of de wijsheid zelf leidt tot spreken (of schrijven). Er is zelfs iets voor te zeggen dat het tegendeel geldt. Het spreekwoord luidt niet voor niets: spreken is zilver, zwijgen is goud.[1] Zwijgen betekent niet
- [De kwetsbaarheid van heilige zaken](https://marinterpstra.nl/de-kwetsbaarheid-van-heilige-zaken/) - Wat maakt dat heilige zaken (zoals kerken, tempels, beelden, teksten, symbolen) beschikbaar komen voor menselijk gebruik is aan de ene kant de innerlijke verzwakking van het alleenrecht op aanwezig stellen en duiding, en aan de andere kant de ontmoeting tussen groepen mensen met verschillende heiligdommen.[1] In het ene geval treden er meerdere partijen op die
- [Filosofie en (ont)mythologisering](https://marinterpstra.nl/filosofie-en-ontmythologisering/) - Het is een oud verhaal: de filosofie heeft door de invoering van een nieuw taalspel – de rede of de logos – proberen te ontsnappen aan de ijzeren greep van de gemeenschap stichtende verhalen (mythos). De philosophoi of physiologoi (degenen die wijsheid begeren of die over de natuur der dingen spreken) nemen afstand van de
- [Ontluistering van de politiek](https://marinterpstra.nl/ontluistering-van-de-politiek/) - Het probleem van de theologie is niet alleen het probleem van de theologie. Het probleem is: door te spreken of te schrijven over ‘god’, ‘de goden’, ‘het goddelijke’, door het geven van een naam in de woorden, ontstaat datgene waarover wordt gesproken of geschreven – juist als dat waarnaar de woorden verwijzen. Dat geldt echter
- [Spiegelingen](https://marinterpstra.nl/spiegelingen/) - De wereld bestaat nooit alleen op zichzelf en alleen. Alles in de wereld is altijd in zichzelf aanwezig en minstens in één andere zaak in de wereld: als weerspiegeling, als spoor, als afdruk of indruk, als effect enzovoort. Pirandello schreef het ooit al: wanneer in een ruimte drie personen zitten, zijn er eigenlijk negen aanwezig
- [Rituelen: eucharistie, huwelijk en democratische verkiezingen](https://marinterpstra.nl/rituelen-eucharistie-huwelijk-en-democratische-verkiezingen/) - Laten we een vergelijking maken tussen de eucharistie (Gods genade in de hostie), een huwelijk sluiten en stemmen bij democratische verkiezingen. In al deze gevallen gaat het om rituele handelingen die bevestigen dat een mens deelneemt aan een gemeenschap of door de handeling de gemeenschap zelf sticht en zichzelf daarvan als lid bevestigt. Het gaat
- [Vertrouwen in de politiek – en in de kiezers](https://marinterpstra.nl/vertrouwen-in-de-politiek-en-in-de-kiezers/) - Vergelijk het gedrag van burgers bij verkiezingen eens met de instemming van twee mensen bij een huwelijksplechtigheid. In dat laatste geval zegt iemand in aanwezigheid van getuigen: “Ja, ik wil” – daarmee bedoelend: “Ik verklaar dat ik deze persoon als wettige echtgenoot of echtgenote aanvaard”. Daarmee heeft hij of zij instemming betuigt met zijn of
- [Vestiging van een interpretatiemonopolie](https://marinterpstra.nl/vestiging-van-een-interpretatiemonopolie/) - Wat maakt heerschappij mogelijk en vooral de heerschappij van een bepaalde beschrijving van de maatschappij? De twee hangen ongetwijfeld samen want de geloofwaardigheid van een bepaalde beschrijving – een christelijke wereldbeschouwing of een marktgerichte beschrijving – zijn afhankelijk van de mogelijkheden tot toetsing. De alomtegenwoordigheid van de kerk in het waarborgen van een gevoel van
- [Het monarchistische beginsel en de tijdsdiagnose](https://marinterpstra.nl/het-monarchistische-beginsel-en-de-tijdsdiagnose/) - De stelling dat de monarchie ‘niet van deze tijd’ is, bevestigt in een bepaald opzicht slechts wat het geval is – en dus geen ‘demonstratie’ in de dubbele betekenis van het woord behoeft. Het monarchistische element in ons politieke stelsel geeft aan ‘de koning’ bovenal een symbolische en ceremoniële rol, wat overigens geenszins een bijrol
- [Extremisme in een democratische politieke orde](https://marinterpstra.nl/extremisme-in-een-democratische-politieke-orde/) - De beschouwingen vanuit de AIVD over de politieke randgebieden van de maatschappij zijn van betekenis omdat deze aangeven hoe de overheid op de ‘uitzonderingstoestand’ antwoordt. Uit de rapporten blijkt dat de ‘soevereine’ ruimte waarin de rechtsorde is opgeschort op geen enkele manier als plaats van een mogelijke legitimiteit wordt beschouwd. Het toezicht op de ‘uitzonderingstoestand’
- [Morele opvoeding](https://marinterpstra.nl/morele-opvoeding/) - Er zijn twee manieren om in het politieke spreken te verwijzen naar menselijke waardigheid, mensenrechten, verdraagzaamheid, eendrachtigheid en dergelijke meer. De eerste manier is slechts vroomheid: men geeft de indruk van zichzelf in zedelijk opzicht aan de goede kant te staan; men heeft de beste bedoelingen; men is verontwaardigd over wat er in de wereld
- [Vrijheid en machtsuitoefening: liberale experimenten](https://marinterpstra.nl/vrijheid-en-machtsuitoefening-liberale-experimenten/) - Hebben de experimenten met de vrijheid een toekomst? Ik ben van een generatie die het hoogtepunt van het liberale experiment (althans tot nu toe in de geschiedenis) heeft meegemaakt: de droom dat alle mensen vrij zouden zijn om hun eigen leven te leiden. Het bleek een droom die in sterke mate verbonden was met een
- [Het verlangen naar beweging en rust: een korte beschouwing over de mens als vluchtdier](https://marinterpstra.nl/het-verlangen-naar-beweging-en-rust-een-korte-beschouwing-over-de-mens-als-vluchtdier/) - Leven is niets anders dan elektronen die een rustplaats zoeken.[1a] Here all thy turns and revolutions cease, | Here’s all serenity and peace; | Thou’rt to the Center come, the native seat of rest, | There’s now no further change, nor need there be, | When One shall be Variety.[1b] Ernst Jünger beschrijft in zijn
- [Representatie van de natuurlijke omgeving in het politieke systeem](https://marinterpstra.nl/representatie-van-de-natuurlijke-omgeving-in-het-politieke-systeem/) - Er is geen twijfel over mogelijk dat ieder systeem – mijn lichaam, mijn bewustzijn, een maatschappelijke ordening, een politiek stelsel, de mensheid enzovoort – in een omgeving bestaat die in meerdere of mindere mate een noodzakelijke voorwaarde is voor het bestaan en voortbestaan van het systeem. De aarde als fysisch systeem (beschreven door natuurwetenschap, biologie,
- [Sacrale, profane en persoonlijke verhalen](https://marinterpstra.nl/sacrale-profane-en-persoonlijke-verhalen/) - Arnaud en Nicole verwoorden het klassieke antwoord op de waarheidsaanspraken van het rationalisme. De rede is in hun ogen niets anders dan de verstandelijke bewerking van ervaringsgegevens en als zodanig grondslag van de wetenschap en van praktische raadgevingen. Alleen wat we ondubbelzinnig en helder kunnen beschrijven en afleiden is als kennis geldig. Daarmee is echter
- ['Framing'](https://marinterpstra.nl/framing/) - Een klein berichtje in de krant leert ons wat we in het algemeen natuurlijk al lang weten: onbekendheid met bepaalde verschijnselen of menselijke gedragingen leidt tot onzekerheid, en dit leidt weer tot foute inschattingen of zelfs paniek zoals in dit voorbeeld. Lees de volgende bijdrage, ingezonden door Coby van Wijk, in de rubriek ‘ik@nrc.nl’ (NRC
- [De moderne en de voormoderne mens](https://marinterpstra.nl/de-moderne-en-de-voormoderne-mens/) - §1 De moderne mens Men denkt allereerst aan de homo oeconomicus om de moderne mens te karakteriseren. Het zijn wellicht de kenmerken van de handelaar die de rationaliteit van de moderne mens hebben bepaald, maar de reikwijdte van deze kenmerken gaat verder dan de markt alleen. Ik doe een poging de reeds uit vele studies
- [Zelfbeschrijvingen](https://marinterpstra.nl/zelfbeschrijvingen/) - Zelfbeschrijvingen bestaan in soorten en maten: van korte aanduidingen die men onder of bij een artikel plaatst tot een heuse levensbeschrijving in een kloek boek. In zekere zin is iedere tekst een zelfbeschrijving, of een stukje van de puzzel die het eigen leven in zelfbespiegelingen vormt. Ik herinner mij de tijd dat ik sollicitatiebrieven moest
- [Spot is een (on)deugd](https://marinterpstra.nl/spot-is-een-ondeugd/) - Omdat alle tekenen van haat en verachting aanzetten tot de strijd, zelfs zozeer dat mensen liever hun leven wagen dan ongewroken te blijven, kunnen we als achtste natuurwet het voorschrift vastleggen: Dat niemand door daden, woorden, houding of gebaren moet laten merken dat hij een ander haat of veracht. De schending van deze wet noemen
- [Politieke orde en openbaarheid. Gedachten bij het werk van Charles Taylor](https://marinterpstra.nl/politieke-orde-en-openbaarheid-gedachten-bij-het-werk-van-charles-taylor/) - Het begrip vorm is uiteraard dubbelzinnig geworden sedert de maatschappij­wetenschappen vormen zijn gaan beschrijven of vormen zijn gaan gebruiken als ‘ideaaltypen’ voor het ordenen van feiten. De betekenis van vorm als maatgevend kader, meer of minder belichaamd in maatschappelijke instellingen en gebruiken, hoort veeleer thuis in de sociale en politieke filosofie. Het is echter niet
- [Symbolische orde en interpretaties – over politiek en religie](https://marinterpstra.nl/symbolische-orde-en-interpretaties-over-politiek-en-religie/) - Weber haalt in zijn godsdienstsociologische onderzoek één kenmerk van religies naar voren, van toepassing op de meeste nog bestaande wereldreligies, dat van grote betekenis is voor de verhouding tussen politiek en religie: de loochening of verwerping van de wereld (Weltverneinung). De loochening van de wereld berust op de aanname van een buiten- of niet-wereldlijk beginsel,
- [Soorten van religiekritiek](https://marinterpstra.nl/soorten-van-religiekritiek/) - Hoe ver moet de religiekritiek gaan? Deze vraag komt voort uit de aard van kritiek zelf, die dient om te oordelen en te onderscheiden. De kritiek kan twee vormen aannemen, waarvan de eerste nog heel wel met religie verenigbaar is omdat ze uit is op een of ander onderscheid tussen ware en valse religie, maar
- [Over de demonisering van Pim Fortuyn](https://marinterpstra.nl/over-de-demonisering-van-pim-fortuyn/) - Er wordt in Nederland gesproken over demonisering: politici en media zouden Pim Fortuyn tot een kwade genius hebben gemaakt, waardoor iemand zich gemachtigd kon voelen deze kwade geest uit de weg te ruimen. Alhoewel de herkomst van het woord demon (daimon) neutraal is (het betekent gewoon: geest), is de algemeen verbreide betekenis die van kwade
- [Zijn en politieke macht. Over Heidegger en Schmitt](https://marinterpstra.nl/zijn-en-politieke-macht-over-heidegger-en-schmitt/) - Waarom is er eigenlijk politieke macht en niet veeleer afwezigheid van politieke macht? Dit zou een vraag kunnen zijn die een fundamentele politieke filosofie als eerste zou kunnen stellen. Maar is het terecht om ten aanzien van ‘politieke macht’ een dergelijke fundamentele vraag te stellen? De verwijzing naar de openingszin van Heideggers Einführung in die
- [Theocratie als grondbegrip van de politieke filosofie](https://marinterpstra.nl/theocratie-als-grondbegrip-van-de-politieke-filosofie/) - Rechtvaardiging is een belangrijk onderdeel van het maatschappelijke verkeer tussen mensen waarin mensen een onderscheiden en bovenal ongelijke rol hebben. De ervaring van politieke werkelijkheid heeft in ieder geval te maken met het verschil tussen ‘maatschappelijke’ betrekkingen die mensen aangaan enerzijds en betrekkingen tussen mensen waarin minstens één van beiden niet alleen namens zichzelf handelt
- [Politieke filosofie als Prima Philosophia?](https://marinterpstra.nl/politieke-filosofie-als-prima-philosophia/) - Politiek denken in de zin van het aandachtig aanwezig zijn bij de politieke werkelijkheid is een geïntensiveerde manier om de menselijke werkelijkheid tot je door te laten dringen en wel als een onomstotelijk gegeven, een voldongen feit. Men kan hier een parallel trekken tussen theater en filosofie en voor de filosofie een soortgelijk onderscheid uitwerken
- [Wie is de Messias?](https://marinterpstra.nl/wie-is-de-messias/) - De vraag “Wie is de Messias?” is tegelijk een politieke, een theologische en een politiek-theologische vraag. Allereerst kan men de vraag in een logische zin beantwoorden en wel als een vraag die om het volgende oordeel vraagt: Welke mens uit de verzameling mensen die ooit geleefd hebben, die nu leven of die ooit zullen leven
- [Wat bedoelt Spinoza met ‘potentia multitudinis’?](https://marinterpstra.nl/wat-bedoelt-spinoza-met-potentia-multitudinis/) - Onderstaande tekst ontstond als lezing voor een Spinoza-congres te Leipzig in1992, geschreven maart-mei 1992, en uitgewerkt tot artikel dat later in Engelse vertaling is gepubliceerd; de Nederlandse tekst heb ik later nog enigszins bijgewerkt. Spinoza is niet, zoals veelal wordt gedacht, alleen de “filosoof van de potentia”[1], maar ook een filosoof van de potestas. Het
- [Verdraagzaamheid als grondslag van de politieke gemeenschap](https://marinterpstra.nl/verdraagzaamheid-als-grondslag-van-de-politieke-gemeenschap/) - Aantekeningen voor de colleges over Spinoza’s Tractatus Politicus | april‑mei 1989 §1 Hedendaagse betekenis van verdraagzaamheid Wij leven in de zogenaamde ‘vrije wereld’. Deze naam wijst allereerst op het feit dat de geallieerde strijdkrachten in 1945 het ineengestorte Europa wisten te bevrijden van haar meest barbaar­se elementen, de regiems van Hitler en Mussolini, en dat
- [Verbondenheid en verdraagzaamheid](https://marinterpstra.nl/verbondenheid-en-verdraagzaamheid/) - Op zaterdagochtend, wanneer het Erasmusgebouw in Nijmegen waarin ik werk nagenoeg verlaten is, las ik de voorbereidende teksten van Theo de Wit over een bundel met als werktitel ‘De solidariteit redden’. Toen ik daarna de lift in ging, realiseerde ik mij dat ik alleen was. Wat was er nu zo aangrijpend aan deze plotseling gewaarwording,
- [Over de ‘psychotische’ verhouding tussen bestuur en werkelijkheid](https://marinterpstra.nl/over-de-psychotische-verhouding-tussen-bestuur-en-werkelijkheid/) - Spreken over ‘bestuurspsychose’ kan niet zonder een verantwoording van deze verwijzing naar een geestesziekte. Eén misverstand moet onmiddellijk al uit de weg worden geruimd: ik spreek hier niet over de mensen die bestuurszetels bezetten. Ik ga uit van geestelijk gezonde en ontwikkelde mensen. Sterker nog, de ‘bestuurspsychose’ kan alleen maar bestaan dankzij de geestelijke gezondheid
- [Een ‘politiek van goede bedoelingen’](https://marinterpstra.nl/een-politiek-van-goede-bedoelingen/) - De laatste paragrafen van ‘Politieke orde, decisionisme en het politiek-theologische probleem’[1] hebben ons wellicht wat al te zeer van het eigenlijke punt afgeleid, namelijk de bepaling van ‘het politieke’ als het intrinsiek omstreden terrein waaruit de geestelijke macht die de politieke orde mogelijk maakt voortkomt en ook ten onder gaat.[2] Het theologisch-politieke of politiek-theologische moment
- [De bepaling van het begrip ‘politiek’](https://marinterpstra.nl/de-bepaling-van-het-begrip-politiek/) - Laten we aannemen dat ‘politiek’ een bepaling is die aan een zaak wordt gegeven en niet een zaak zelf – ook al spreken we over ‘de politiek’ als een (complexe) zaak. We onderscheiden ‘politiek’ van wat ‘niet politiek’ is. Een zaak kan derhalve wel en niet politiek zijn of als een politieke zaak worden opgevat.
- [Wie is verantwoordelijk voor de wereld?](https://marinterpstra.nl/wie-is-verantwoordelijk-voor-de-wereld/) - Wie bestuurt of wie besturen de wereld voor of namens de mensheid? Wie draagt of wie dragen de verantwoordelijkheid voor het handelen van de mensheid in of op de wereld? Dit zijn uiteraard geen empirische of juridische vragen, waarbij we zouden vooronderstellen dat het antwoord door vaststelling van feiten of regelingen te vinden is. Deze
- [De betekenis van de polis voor het politieke denken](https://marinterpstra.nl/de-betekenis-van-de-polis-voor-het-politieke-denken/) - Dat Athene de stad van de politiek mag heten, omdat het tamelijk universele woord ‘politiek’ van het Griekse polis is afgeleid, is uiteraard niet te danken aan het feit dat er alleen in Athene politiek werd bedreven of zelfs maar een voorbeeldige politiek die maatgevend zou kunnen zijn voor alle politiek. De reden is dat
- [Carl Schmitt](https://marinterpstra.nl/carl-schmitt/) - Hieronder de oorspronkelijke Nederlandse versie van de volgende in het Engels vertaalde tekst, geschreven samen met Theo de Wit: Carl Schmitt. In Bloomsbury History Theory and Method. London: Bloomsbury, 2023, from http://dx.doi.org/10.5040/9781350887619.214 Inleiding Carl Schmitt (1988-1985) was een deskundige op het gebied van de geschiedenis van het Europese constitutionele, internationale en oorlogsrecht. Op zijn graf
- [Over Troebetskoj en zijn kritiek op een Europese wereldbeschaving](https://marinterpstra.nl/over-troebetskoj-en-zijn-kritiek-op-een-europese-wereldbeschaving/) - De Europese levenswijze die zich sedert de zestiende eeuw over de wereld heeft verbreid is niet door de gehele mensheid omarmd, aanvaard en verinnerlijkt. Dat hoeft geen verbazing te wekken, wanneer we vaststellen dat deze levenswijze niet voor iedereen heilzaam geweest, vooral niet omdat ze zich in de vorm van kolonialisme en imperialisme aan mensen
- [Over de schrijver](https://marinterpstra.nl/over-de-schrijver/) - Ik ben geboren te Amsterdam in 1954. Ruim drie jaren later verhuisden mijn ouders met kinderen naar Nijmegen, waar ik de rest van mijn leven ben blijven wonen. Ik doorliep het middelbaar onderwijs aan het Dominicus College, waar ik HBS-b deed. In mijn jeugd dacht ik mijn bestemming gevonden te hebben in kunstzinnige richtingen: het
- [Een gevaarlijke betrekking](https://marinterpstra.nl/een-gevaarlijke-betrekking/) - Wilde, Marc de Verwantschap in Extremen. Politieke Theologie bij Walter Benjamin en Carl Schmitt, Vossiuspers UvA - Amsterdam University Press, Amsterdam 2008 [9789056295233, 303 blzn.]. Waarom schrijft iemand een proefschrift over de politieke theologie bij Walter Benjamin en Carl Schmitt, twee schrijvers die met hun teksten furore maakten in Duitsland tijdens de Weimar Republiek? Marc
- [De politieke theologie van een potestas indirecta](https://marinterpstra.nl/de-politieke-theologie-van-een-potestas-indirecta/) - Soevereiniteit behoort alleen God toe.[1] Het subject van het politieke gezag is het volk, dat in zijn totaliteit als de bezitter van soevereiniteit wordt beschouwd.[2] Het actuele belang van het kerkelijk spreken over de politieke gemeenschap Het kerkelijk spreken over politiek is voor een hedendaagse politieke filosofie van grote betekenis omdat het bij uitstek een
- [‘Den Haag’ is in de war](https://marinterpstra.nl/den-haag-is-in-de-war/) - Politiek filosoof Marin Terpstra over de scheiding van kerk en staat Bestaat er in Nederland een probleem met de scheiding van kerk en staat? Volgens de Nijmeegse politiek filosoof Marin Terpstra bestaat het probleem helemaal niet. Wat wel bestaat is verwarring over wat nu eigenlijk het publieke domein is, gecombineerd met vooroordelen tegen moslims. De
- [Kritiek van de monotheïstische waarheidsaanspraak. Naar een ‘reflectieve ritualiteit’](https://marinterpstra.nl/kritiek-van-de-monotheistische-waarheidsaanspraak-naar-een-reflectieve-ritualiteit/) - Summary | [A critique of the monotheistic truth claim. Towards a ‘reflective rituality’.] In this text, monotheistic and polytheistic religions in their secularised forms are analysed as tendencies in social and political order towards a ‘monomyth’ (orthodoxy, consensus, conformism), respectively towards the acceptance of a plurality of myths. The article discusses the prospects of a society
- [Wat heeft het proletariaat ons gebracht?](https://marinterpstra.nl/wat-heeft-het-proletariaat-ons-gebracht/) - Een herdenking van Marx’ vroege geschriften[1] Vaarwel aan het proletariaat? Het is al weer dertig jaar geleden dat André Gorz (wie kent deze naam nog?) het proletariaat vaarwel zei.[2] Deze schrijver probeerde een andere koers in te zetten gericht op een bevrijding van de productivistische levensstijl van ‘werken, werken, werken’. Waarom zouden we nog strijden
- [Het elfde gebod. Ritueel slachten als politiek-religieus probleem](https://marinterpstra.nl/het-elfde-gebod-ritueel-slachten-als-politiek-religieus-probleem/) - Godsdienstvrijheid of dierenrechten? Debat en besluitvorming rond het ritueel slachten in het voorjaar van 2011 leken over dit dilemma te gaan. Wie nader onderzoekt wat de vooronderstellingen van de gebruikte argumenten van de debattanten zijn, ontwaart andere kaders die veel onthullen over de geestestoestand van Nederland. Ik zal hieronder betogen dat achter de ogenschijnlijke tegenstelling
- [Stijlen van Religiekritiek. Inleiding op de teksten in dit nummer](https://marinterpstra.nl/1460-2/) - Deze inleiding en de teksten in het betreffende tijdschriftnummer zijn alleen voor abonnees toegankelijk. Zie de website van Filosofie Tijdschrift. Reeds in lang vervlogen tijden zijn mensen gaan nadenken over religie en is de vanzelfsprekendheid ervan voor altijd doorbroken. Vanaf dat moment leven mensen niet meer in het verhaal alsof deze de werkelijkheid beschreef en
- [Inleiding: een dialoog tussen rede en religie?](https://marinterpstra.nl/inleiding-een-dialoog-tussen-rede-en-religie/) - Het hele boek is nog verkrijgbaar bij uitgeverij Eburon Een ‘post-seculiere’ samenleving, die evenzeer gekenmerkt wordt door een voortgeschreden secularisering als door de aanwezigheid van verschillende godsdiensten, kan in een vruchteloze en wellicht riskante patstelling terechtkomen. De maatschappelijke debatten over religie – en vooral de wijze waarop ze gevoerd worden – laten de dreiging zien
- [Het zwijgen der theologen](https://marinterpstra.nl/het-zwijgen-der-theologen/) - Wijsgerige overwegingen over de politieke theologie Political theology as a form of inquiry is compelling only to the degree that it helps us recognize that our political practices remain embedded in forms of belief and practice that touch upon the sacred.[1] De lezers van dit tijdschrift weten ongetwijfeld dat het begrip ‘theologie’ voor het eerst
- [Bespreking van Re-treating Religion](https://marinterpstra.nl/bespreking-van-re-treating-religion/) - Alena Alexandrova, Ignaas Devisch, Laurens Ten Kate, Aukje van Rooden (red.), Re-treating Religion. Deconstructing Christianity with Jean-Luc Nancy, Fordham University Press, New York 2012, 978-0-8232-3465-3, 400 blzn. Het praktische vraagstuk waarmee het project van de ‘deconstructie van het christendom’ verbonden is, is dat van de ordening van een samenleving waarin religie een persoonlijke zaak is
- [De religieuze dimensie van democratie](https://marinterpstra.nl/de-religieuze-dimensie-van-democratie/) - Onderstaande opstellen schreef ik voor het nummer over democratie van Christendemocratische Verkenningen (december 2012); het eerste deel werd gepubliceerd, de andere twee delen zijn een aanvulling en uitwerking van het eerste deel. I De spanning tussen democratische gezindheid en partijdigheid How is it possible for citizens of faith to be wholehearted members of a democratic society
- [Een overwinning van de democratie?](https://marinterpstra.nl/een-overwinning-van-de-democratie/) - Hieronder de volledige tekst van het opstel dat in verkorte vorm is gepubliceerd: ‘Over depolitisering, zelfgenoegzaamheid en filosofen die slimmer zijn dan sociologen (boekessay)’, in S&D (Maandblad van de Wiardi Beckman Stichting), 69(2012)11-12, december 2012, blzn.79-88.. §1 Moeten we als democraten blij zijn met de verkiezingsuitslag? Er valt iets te zeggen voor de volgende stelling. Wanneer
- [Legitimiteit als probleem bij Hobbes en Schmitt](https://marinterpstra.nl/legitimiteit-als-probleem-bij-hobbes-en-schmitt/) - Hieronder de oorspronkelijke tekst; zie ook de latere, iets herschreven, gepubliceerde versie uit 2018. §1 Inleiding: bepaling van het begrip legitimiteit Wanneer we spreken over de legitimiteit van een politieke orde, of over een legitieme politieke orde, bedoelen we dat we op een of andere manier kunnen onderbouwen dat beslissingen over publieke zaken door een
- [Een politieke theologie van een afwezige God](https://marinterpstra.nl/een-politieke-theologie-van-een-afwezige-god/) - “Whereas some men have pretended for their disobedience to their sovereign, a new covenant made, not with men, but with God; this also is unjust. For there is no covenant with God, but by mediation of somebody that representeth God’s person; which none doth but God’s lieutenant, who hath the sovereignty under God. But this
- [Heeft Europa naast een politieke identiteit ook een culturele identiteit nodig?](https://marinterpstra.nl/heeft-europa-naast-een-politieke-identiteit-ook-een-culturele-identiteit-nodig/) - The first voice of the togetherness (cum) resounds in the polemos.[1] Een politieke filosofie van de Europese identiteit? Wie de vraag stelt ‘waarheen het met Europa moet’, oftewel welke richting het ‘project Europa’ moet inslaan, doet een beroep op een maat voor de Europese politiek. In deze zin is het terecht dat dit boek spreekt
- [De strijd tegen de geest van de moderniteit](https://marinterpstra.nl/de-strijd-tegen-de-geest-van-de-moderniteit/) - Over de radicaliteit van conservatieve en neoconservatieve denkers According to Samuel Huntington, conservatism is the opposite of radicalism. In this article, I try to review this claim by analysing three main (neo)conservative thinkers: Carl Schmitt, Leo Strauss and Irving Kristol. I show that not only (neo)conservatism is infected by its opposite, in becoming the more
- [Verhalen over restauratie, restauratieve verhalen](https://marinterpstra.nl/verhalen-over-restauratie-restauratieve-verhalen/) - Dit artikel bespreekt ‘restauratie’ als een mogelijke tijdsordening (Koselleck, Hartog) waarmee mensen trachten hun eigen omstandigheden te begrijpen en te ensceneren door deze te plaatsen tussen verleden en toekomst. Ik probeer aannemelijk te maken dat het begrip ‘restauratie’ sterk verband houdt met het begrip ‘revolutie’. Ik behandel daarbij drie verschillende opvattingen over ‘restauratie’: de restauratie
- [Religiekritiek bij Hobbes, Spinoza en Locke](https://marinterpstra.nl/religiekritiek-bij-hobbes-spinoza-en-locke/) - Inleiding Studiedag Res Mixtae: ‘Silete Theologi. Religiekritiek en neutralisering in de zeventiende eeuwse politieke filosofie’ op 17 november 2006, Radboud Universiteit Nijmegen Graag wil ik voorafgaand aan het eigenlijke onderwerp van vandaag de nieuwe reeks studiedagen van Res Mixtae als programma presenteren. Religiekritiek vult vandaag de dag de publieke ruimte. Ze wordt inmiddels beantwoord door
- [Over de verborgen soeverein](https://marinterpstra.nl/over-de-verborgen-soeverein/) - Inleiding gehouden over twee discussiebijdragen van Bert van Roermund en Stefan Rummens op een symposium over Soevereiniteit, op 9 februari 2007, plaats onbekend Mijn inzet is tussen de beide teksten iets van synergie tot stand te brengen, zodat ze beide tegelijk in de discussie kunnen worden betrokken. Een eenvoudige zaak is dit niet, want zoals
- [De strijd der heiligdommen](https://marinterpstra.nl/de-strijd-der-heiligdommen-2/) - Het is mijn overtuiging dat de Westerse wereld zich sedert de Nieuwe Tijd in een morele crisis bevindt, die vaak wordt aangeduid met de term ‘secularisering’, maar in feite meerdere gestalten heeft aangenomen en nog steeds aanneemt. Wij leven in een tijd dat deze crisis zich niet meer beperkt tot de traditionele religieuze instituties (zoals
- [Omstreden moderniteit](https://marinterpstra.nl/omstreden-moderniteit/) - Over de gemeenplaats “Dat is niet meer van deze tijd” Dit boek verscheen in 2016 bij Uitgeverij Wilde Raven (Nijmegen/Arnhem). De uitgeverij bestaat niet meer, het boek is - behalve antiquarisch - niet meer verkrijgbaar. De tekst is hieronder per hoofdstuk te lezen. “Denying God’s authority in political life is a shorthand phrase for
- [Stijlen van Religiekritiek](https://marinterpstra.nl/teksten/stijlen-van-religiekritiek/) - Vanaf 2010 werkte ik met studenten aan het project Stijlen van de religiekritiek, in het eerste jaar overigens on der naam 'Rede en religie'. Dit project begeleidde ik samen met achtereenvolgens Inigo Bocken en Rob van de Schoor. Het project leverde een website en een aantal publicaties op. De website verzamelde lemmata waarin telkens een voorbeeld
- [Het raadsel van de verhouding tussen wetenschap, godsdienst en ethiek](https://marinterpstra.nl/het-raadsel-van-de-verhouding-tussen-wetenschap-godsdienst-en-ethiek/) - Jonathan Israel, een vooraanstaande historicus die vrijdag 15 juni 2007 Nijmegen zal bezoeken, heeft Spinoza uitgeroepen tot de voortrekker van de radicale Verlichting. Terwijl gematigde verlichters een vergelijk zochten met wereldlijke en geestelijke leiders van hun tijd, zouden de meer radicale representanten van de Verlichting elke buiging voor politiek en godsdienstig gezag hebben afgewezen. Zij
- [Een gebed zonder eind](https://marinterpstra.nl/een-gebed-zonder-eind/) - Een gebed zonder eind. Stijlen van religiekritiek van de oude Grieken tot nu In 2016 verscheen een bundeling van ongeveer 50 lemmata van de website, voorzien van inleidingen en uitleiding: Een gebed zonder eind. Stijlen van religiekritiek van de oude Grieken tot nu (geredigeerd door Lisanne Jansen, Rozemarijn Oosthoek, Rob van de Schoor, Nikki Heinsman en
- [Inleidingen en uitleidingen bij Een gebed zonder eind](https://marinterpstra.nl/inleidingen-en-uitleidingen-bij-een-gebed-zonder-eind/) - Inleiding Rob van de Schoor & Marin Terpstra In een redactioneel commentaar van het dagblad Trouw handelend over de afschaffing van de wet die godslastering strafbaar stelt, gedateerd 5 december 2013, lezen we: “Dit land is gebouwd op religiekritiek, die altijd al bij vlagen hard, bot en ronduit smalend was. Anders dan velen wellicht vermoeden,
- [Waarover gaat religiekritiek eigenlijk? Een poging tot begrip](https://marinterpstra.nl/waarover-gaat-religiekritiek-eigenlijk-een-poging-tot-begrip/) - Deze tekst vormt de afsluiting van de bundel Een gebed zonder eind. Stijlen van religiekritiek van de oude Grieken tot nu. Zie over de achtergrond van deze bundel (het project 'Stijlen van religiekritiek') elders op deze website. Het bonte en bescheiden overzicht van voorbeelden van religiekritiek in dit boek roept aan het slot de vraag
- [5 | Pleidooi voor anachronisme](https://marinterpstra.nl/5-pleidooi-voor-anachronisme/) - “Iedereen spreekt over de tijd. Wij niet.”[1] Hoeveel mensen ook spontaan en zonder er al te veel bij na te denken bij de tijd menen te zijn, er zijn ook personen die de ervaring hebben altijd uit de chronologische pas te lopen. In zijn herinneringen, verteld aan Czesław Miłosz, beschrijft de Poolse dichter Aleksander Wat
- [4 | Politieke antwoorden op de godsdiensttwisten](https://marinterpstra.nl/4-politieke-antwoorden-op-de-godsdiensttwisten/) - 4.1 De godsdiensttwisten als stichtingsverhaal Gallie bespreekt de spanning tussen een vorm van onenigheid waarbij de deelnemers weten en erkennen dat deze niet beslisbaar is, oftewel dat de zaak waarover zij strijden ‘wezenlijk omstreden’ is, en een vorm waarin het twistgesprek uit de hand loopt omdat deze erkenning wegvalt en minstens één van de partijen
- [3 | Onenigheid en wezenlijk omstreden begrippen](https://marinterpstra.nl/3-onenigheid-en-wezenlijk-omstreden-begrippen/) - Onenigheid tussen mensen of groepen mensen kan verschillende vormen aannemen. Die vormen zijn uiting van de mate van heftigheid van de onenigheid: van een vriendschappelijk gesprek gericht op wederzijds begrip van verschillende zienswijzen tot aan een vernietigende oorlog, oftewel van een studiedag van de onderzoeksgroep ‘Modernity contested’[1] tot aan een burgeroorlog in Egypte of Syrië.
- [2 | Beschrijvingen van de maatschappij](https://marinterpstra.nl/2-beschrijvingen-van-de-maatschappij/) - Het begrip ‘moderniteit’ staat allereerst voor een manier om de maatschappij waarin wij leven te beschrijven en wel vooral als beschrijving van de maatschappij. Beschrijving van de maatschappij is Nederlands voor sociologie.[1] De academische sociologie is echter slechts één bron voor beschrijvingen van de maatschappij. Modern zijn betekent wellicht allereerst dat ieder mens bijdraagt aan
- [1 | Wat vooraf ging ...](https://marinterpstra.nl/1-wat-vooraf-ging/) - Zoals Franz Kafka in zijn Der Prozess begin ik mijn verhaal met een arrestatie. Vroeg in februari 2013 pakt de politie bij gelegenheid van een bezoek van koningin Beatrix aan het Beatrixtheater in Utrecht de 23-jarige studente Joanna van der Hoek op die met een kartonnen bord demonstreert tegen de monarchie. Het gaat om een
- [Verantwoording & Inleiding](https://marinterpstra.nl/inleiding-om/) - Verantwoording De moderniteit heeft de rede omgezet in vrijheid, en de vrijheid uitgelegd als de kritiekloze aanvaarding van alles wat nieuw is: stat pro ratione Libertas, et Novitas pro Libertate.[1] Met deze uitspraak heeft Carl Schmitt – een Duitse staatsrechtsgeleerde die in het woelige tijdperk van de Weimarrepubliek talloze invloedrijke en provocerende opstellen schreef tegen
- [The Management of Distinctions: Jacob Taubes on Paul’s Political Theology](https://marinterpstra.nl/the-management-of-distinctions-jacob-taubes-on-pauls-political-theology/) - Abstract: Is it justified to depict Paul’s letters as an example of political theology, as Taubes did in his Heidelberg lectures on Romans in 1987? The justification lies in the fact that as a founder of non-Jewish “Christian” communities Paul has to act as a politician. But he was a politician of a special kind,
- [Europa tussen de naties en de niet-liberale democratieën](https://marinterpstra.nl/europa-tussen-de-naties-en-de-niet-liberale-democratieen/) - Ernst Jünger over vrede, de wereldstaat en de aard van politieke macht Marin Terpstra | Onderstaande tekst is een uitgebreide versie van het artikel dat verscheen in Jan Herman Brinks e.a. (red.), De Europese Spagaat: het Europa der vaderlanden òf een hernieuwde Europese Unie, Aspect, Soesterberg 2017, 211-220. Komt er een einde aan de lange, naoorlogse
- [Kritiek, subversie en politieke macht](https://marinterpstra.nl/kritiek-subversie-en-politieke-macht/) - Fundamentele maatschappijkritiek in de ogen van Georges Bataille en Carl Schmit Dit artikel werd geschreven van februari 1993 tot en met augustus 1994 en verscheen in in Bert Kerkhof, Willem van der Kuijlen, Jeroen Linssen (red.), Kritiek als politieke stellingname, Damon, Best 1995, blzn.75-90 [noten: 149-152]. Demnach bedeutet Gefährlich­keit: Herr­schafts­bedürftigkeit. Und der letzte Streit findet nicht
- [‘De Godzoeker in een van positieve godsdienst vervreemde wereld’](https://marinterpstra.nl/de-godzoeker/) - De ontvangst van Spinoza in katholieke kringen, 1897-1997[1] I Inleiding Spinoza’s denken en het katholieke geloof De geschriften van Spinoza, de Opera Posthuma om precies te zijn, stonden op grond van een pauselijk besluit van 29 augustus 1690 op de Index Librorum Prohibitorum (ook wel Index Expurgatorius), de lijst van verboden boeken die de Rooms-Katholieke
- [Denken ‘in oorlog’ – naar een sociale ontologie van onenigheid](https://marinterpstra.nl/denken-in-oorlog-naar-een-sociale-ontologie-van-onenigheid/) - Marin Terpstra | Mei 2010 | Een verkorte versie verscheen in Evert van der Zweerde, George Kwaad, Jeroen Linssen (red.), Dwarse interventies. Politiek-filosofische opstellen, Uitgeverij Parrèsia, Amsterdam 2011, blzn.163-181. Het bronnenonderzoek toont mijns inziens aan dat de geesteshistorische uitleg van verschillende posities en tegenposities het meeste resultaat oplevert wanneer men ervan uitgaat dat het denken
- [Het oog dat van zichzelf wegkijkt](https://marinterpstra.nl/het-oog-dat-van-zichzelf-wegkijkt/) - Kondylis versus Buve: over de mogelijkheden en grenzen van het descriptief decisionisme Er weerklinkt regelmatig bezorgdheid over de al te gemakkelijke capitulatie voor de relativistische verleidingen die onder de naam ‘postmodernisme’ opgeld doen. Het uitstel van een morele beslissing – noodzakelijk geworden door een crisis van de rationaliteit, mogelijk geworden door het ontbreken van materiële
- [“Contradicitur!” Vrijheid en tijdsordening in Dugins ‘vierde politieke theorie’](https://marinterpstra.nl/contradicitur/) - Of gelooft u in de wereldstaat?[1] Een belofte in de vorm van een utopie is heel goed verenigbaar met een liberale maatschappijvorm. De belofte van een restitutio in integrum is echter ondenkbaar zonder de ineenstorting van de heerschappij van de vooruitgang.[2] De Russen zijn vrij, ja, maar de vrijheid begrijpen zij op z’n Russisch.[3] Ik
- [De zinvolheid van het begrip nationale gemeenschap](https://marinterpstra.nl/de-zinvolheid-van-het-begrip-nationale-gemeenschap/) - Gemeenschapsvorming en de wijze waarop mensen vanaf hun geboorte deel gaan uitmaken van gemeenschappen is een uiterst complexe zaak geworden. We moeten daarom behoedzaam zijn in de onderlinge afstemming van natuurlijke en kunstmatige gemeenschapsvormen. De vorming van grotere politieke verbanden biedt echter ook mogelijkheden die niet bestaan als we terugkeren naar een kleinschaliger bestaan. Het
- [De filosofische wending in Marx’ Die deutsche Ideologie](https://marinterpstra.nl/de-filosofische-wending-in-marx-die-deutsche-ideologie/) - De erfenis van Marx Naar goed christelijk gebruik, herdenking van de geboortedag van de grondlegger, is het jaar 2018 gewijd aan de tweehonderdste geboortedag van Karl Marx – in dit geval met de uitgave van teksten die hij als twintiger schreef (enkele veel later). De geschriften van Marx, tijdens zijn leven of na zijn dood
- [Een credo voor de democratie?](https://marinterpstra.nl/een-credo-voor-de-democratie/) - ‘Democracy is the official religion of the West. Now is as good a time as any to question the faith.’[1] De gelijkenis tussen godsdienst en staatsdienst Godsdienst en geloofsbeleving, zeker in het institutionele verband van een kerk, mag dan in Nederland (en datzelfde geldt voor vele westerse landen) de laatste halve eeuw in rap tempo
- [Ontregeling van democratie: spel en verzet](https://marinterpstra.nl/1236-2/) - Deze tekst is een bewerking van de gesprekken die ik heb gevoerd met Stefan Schevelier over zijn spel Demos, en met Femke Kaulingfreks en Mathijs van de Sande die promotieonderzoek hebben verricht naar recente vormen van verzet. De inhoud van deze tekst is een goede zij het sterk verkorte afspiegeling van de inhoud van de
- [Het verlangen naar bevrijding. Ter herdenking van Jacob Taubes (1923-1987)](https://marinterpstra.nl/het-verlangen-naar-bevrijding/) - ‘Het is gezien’, mompelde hij, ‘het is niet onopgemerkt gebleven’ [Gerard Reve, De avonden] Het is niet erg waarschijnlijk dat in Nederland een bijeenkomst zal plaatsvinden ter herdenking van het feit dat de joodse filosoof Jacob Taubes honderd jaar geleden geboren werd, om precies te zijn op 25 februari 1923. Het vraagt om enige naamsbekendheid
- [Walter Benjamin en Carl Schmitt: een politiek-theologische confrontatie](https://marinterpstra.nl/walter-benjamin-en-carl-schmitt-een-politiek-theologische-confrontatie/) - Benjamins posthuum gepubliceerde geschiedfilosofische thesen staan in het teken van het verbeteren van “onze positie in de strijd tegen het fascisme”, zoals het in de achtste these luidt.[1] Deze achtste these bevat tevens heel het complex van betrekkingen van Walter Benjamin tot zijn tijdgenoot Carl Schmitt (1888-1985). Benjamin gebruikt het begrip ‘uitzonderingstoe­stand’, dat hij aan
- [2.2.2.A Theatrum Veritatis et Justitiae](https://marinterpstra.nl/2-2-2-a-theatrum-veritatis-et-justitiae/) - §1 Inleiding De geestelijke gedaante van de maatgevende orde is een enigszins schimmige zaak. Wat voor een maatschappij maatgevend is, kan alleen in communicatie zichtbaar worden. Communicatie kan incidenteel zijn, in een ontmoeting tussen mensen of bij het vernemen van een bericht, maar ook structureel, wanneer ze is vastgelegd en op elk moment oproepbaar of
- [2.2.2.D Vrijblijvende of maatgevende ordeningen?](https://marinterpstra.nl/2-2-2-d-vrijblijvende-of-maatgevende-ordeningen/) - We bevinden ons altijd al in een geordende wereld, maar een wetenschappelijke houding vraagt om een ander uitgangspunt: ordening is onwaarschijnlijk. De kans op wanorde of het ontbreken of uiteenvallen van ordening is veel groter dan de bestendiging van een patroon. De kans dat willekeurig geplaatste letters woorden of volzinnen opleveren met betekenis is kleiner
- [2.2.3 Vrije geesten en maatschappelijke onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/2-2-3-vrije-geesten-en-maatschappelijke-onderscheidingen/) - Het onderscheid tussen geestelijk leven en de wereld biedt de mogelijkheid voor twee bewegingen: (1) het verlangen naar geestelijke vrijheid, en naar een ruimte waar uitingen van de vrije geest kunnen verschijnen, en (2) de weerstand vanuit de maatschappij tegen uitingen van een vrije geest voor zover deze afwijken van wat maatgevend is. Deze bewegingen
- [2.2.3.A Denkfiguren van geestelijke bevrijding](https://marinterpstra.nl/2-2-3-a-denkfiguren-van-geestelijke-bevrijding/) - Een van de uiterste gestalten van het onderscheid tussen deze en gene zijde is belichaamd in een mens die zich geestelijk afzondert van de maatschappij en zichzelf waarneemt als het bestaan van een transcendente wereld in deze wereld. De herkomst van deze vorm van geestelijke vrijheid is het vermogen van de menselijke geest afstand te
- [2.2.2.C Het probleem van de morele zuiverheid](https://marinterpstra.nl/2-2-2-c-het-probleem-van-de-morele-zuiverheid/) - Wat betreft de verhouding tussen het geestelijke en het wereldlijke, de geest en de verwerkelijking, kan men ten minste twee stromingen onderscheiden. De eerste ‘idealistische’ denkwijze meent dat een idee waar, waarachtig of waardevol blijft ongeacht of ze kan worden verwerkelijkt of hoe ze in de werkelijkheid vorm krijgt. De geest verliest dan altijd iets
- [2.2.2.B Het onderscheid tussen gewone en uitzonderlijke toestand](https://marinterpstra.nl/2-2-2-b-het-onderscheid-tussen-gewone-en-uitzonderlijke-toestand/) - §1 Maatgevende orde en maatschappelijke terugkoppeling De verhouding tussen geestelijk (maatgevend) en wereldlijk (de werkelijkheid waarin gehandeld wordt) kan men ook denken in termen van terugkoppeling – dat wil zeggen cybernetisch. De maatgevende orde omvat dan alle instellingen van een systeem zoals die in ‘normale toestand’ zouden moeten bestaan, de verwerkelijking bestaat in de voortdurende
- [Spinoza tussen traditionalistische en moderne maatschappij](https://marinterpstra.nl/spinoza-tussen-traditionalistische-en-moderne-maatschappij/) - Opmerking vooraf Het volgende betoog gaat ervan uit dat er tenminste één belangrijk punt is waarop de Verlichting, in ieder geval haar radicale variant, afwijzend staat tegenover traditie als zodanig. Dat punt betreft zowel de verplichting die bestaat de traditie voort te zetten als het taboe dat berust op het afwijken of afwijzen van de
- [2.2.1.C Blumenberg over het (her)scheppen van een geestelijke ruimte](https://marinterpstra.nl/2-2-1-c-blumenberg-over-het-herscheppen-van-een-geestelijke-ruimte/) - Dit hoofdstuk handelt over een vluchtbeweging die mensen uit de onmiddellijkheid van het bestaan in een natuurlijke omgeving doet ontsnappen om in een geestelijke ruimte binnen te treden, waarin onderscheidingen en beschrijvingen ontstaan die vervolgens in de door mensen gemaakte leefomgeving gestalte krijgen. De vluchtbeweging doet denkfiguren ontstaan die het menselijke bestaan vormen geven, die
- [Over de cultuur die het leven heilig heeft verklaard](https://marinterpstra.nl/over-de-cultuur-die-het-leven-heilig-heeft-verklaard/) - Een seculiere maatschappij of cultuur zal het leven van de enkeling tot de hoogste waarde maken. Secularisering betekent een verandering in de tijdservaring van mensen. Er is alleen de tijd van leven, leven in deze wereld. Er was geen andere tijd. Er komt geen andere tijd. Er is geen breuk in de tijd die uitzicht
- [De strijd der heiligdommen](https://marinterpstra.nl/de-strijd-der-heiligdommen/) - De Westerse wereld bevindt zich sedert de Nieuwe Tijd in een bepaald soort morele crisis, die vaak wordt aangeduid met de term ‘secularisering’, maar in feite meerdere gestalten heeft aangenomen en nog steeds aanneemt. Wij leven in een tijd dat deze crisis zich niet meer beperkt tot de traditionele religieuze instituties (zoals sedert de Reformatie
- [Geloof en politiek in de politieke geschriften van Spinoza](https://marinterpstra.nl/geloof-en-politiek-in-de-politieke-geschriften-van-spinoza/) - Inleiding De drie termen die op de studiedag ter discussie staan: geloof, rede, politiek, komen bij Spinoza pas in een samenhang te staan vanaf het moment dat hij zich uitdrukkelijk met ‘politiek’ gaat bezighouden. Vanaf 1665 werkt hij aan zijn Tractatus theologico-politicus, een geschrift dat in 1670 zal verschijnen. Nadat Spinoza tussen 1670 en 1675
- [Politiek en religie: wat is het probleem?](https://marinterpstra.nl/politiek-en-religie-wat-is-het-probleem/) - Het vraagstuk ‘politiek en religie’ kan men op twee manieren benaderen: als voorwerp van onderzoek en als aanduiding van een actueel probleem. Met het eerste zal ik u niet al te veel vermoeien, alhoewel het wat mij betreft het meest boeiend is. Men kan een ‘politieke geschiedenis van de religie’ schrijven (zoals Marcel Gauchet heeft
- [Radicalisme en conservatisme](https://marinterpstra.nl/radicalisme-en-conservatisme/) - De radicaliteit van het (mensen)offer In deze voordracht wil ik ingaan op de strijd tegen de geest van de moderniteit van met name één denker, te weten Carl Schmitt. Hij was de meest politieke denker van de groep radicale conservatieve Duitse intellectuelen uit het Interbellum die zich keerde tegen de liberale Weimarrepubliek. Achteraf werd daar
- [God in de Nederlandse politiek](https://marinterpstra.nl/god-in-de-nederlandse-politiek/) - Wie een filosoof uitnodigt om over een onderwerp als dit te spreken, moet erop bedacht zijn dat filosofie allereerst berust op verwondering over wat er in de wereld gebeurt, en wellicht vooral wat mensen zoal doen en zeggen. Dus laat ik allereerst mijn verwondering uiten over de titel die ik van de themacommissie voor deze
- [De tolerante samenleving](https://marinterpstra.nl/de-tolerante-samenleving/) - Sedert al een lange tijd, ongeveer een halve eeuw, heeft het begrip ‘tolerantie’ een positieve betekenis, ik zou haast zeggen een blije bijklank. De ‘tolerante samenleving’, dat is een goede zaak. Toch is dat merkwaardig. Als mijn vrouw tegen mij zou zeggen dat ze mij tolereert, zou ik niet echt vrolijk zijn en mij ernstig
- [Integriteit - Een ethiek voor de krijgsmacht](https://marinterpstra.nl/integriteit-een-ethiek-voor-de-krijgsmacht/) - Ik wil u enkele gedachten voorleggen bij de ogenschijnlijk eenvoudige vraag: Wat is een vredesmissie? Ik heb een vermoeden over het soort antwoorden dat u mij zou geven, wanneer ik in deze zaal een kleine rondvraag zou doen. Dat doe ik niet, want ik heb maar weinig tijd. Dat vermoeden zal ik straks uitspreken. Daarna
- [Het onduldbare dat verbindt](https://marinterpstra.nl/het-onduldbare-dat-verbindt/) - Over de verhouding tussen solidariteit en (on)ver­draag­zaamheid Veel kon snijder Bok verdragen / Zonder daarvan te gewagen, Maar dit vreselijk gesar, / Was zelfs snijder Bok te bar. [Uit: Max en Maurits door Wilhelm Busch (in de vertaling van Bertus Aafjes)] Er bestaat een solidariteit van de verdraagzamen. Hun verdraagzaamheid brengt een ‘wij’ en een
- [Is de geschiedenis van het politieke denken ten einde?](https://marinterpstra.nl/is-de-geschiedenis-van-het-politieke-denken-ten-einde/) - De actualiteit van het idee van posthistoire De inval van Rusland in de Oekraïne op 23 februari 2022 werd door vele politieke leiders in Europa aangeduid met de woorden: het onvoorstelbare of ondenkbare is gebeurd. Er is hier meer aan de hand dan een geschokt ongeloof of het onvermogen een juiste voorspelling te doen, en
- [2.2.1.B De andere wereld: het numen en de natuur](https://marinterpstra.nl/2-2-1-b-de-andere-wereld-het-numen-en-de-natuur/) - Ook de leefwereld van een kleine, gesloten gemeenschap van mensen kent ‘eerste’ onderscheidingen die een grenslijn trekken met een andere wereld, die enerzijds geestelijk van aard is (en zoals we vandaag zouden zeggen: voortgebracht door de menselijke verbeelding), en anderzijds een wereldlijk karakter heeft: de natuurlijke leefomgeving. De oorspronkelijke leefgemeenschappen van mensen vormen kleine eilanden
- [Gevoelige onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/gevoelige-onderscheidingen/) - Maatschappelijke onderscheidingen Onderscheidingen kunnen, zoals genoegzaam bekend is, maatschappelijk vergaande gevolgen hebben die bovendien niet voor alle mensen op dezelfde wijze uitwerken. Onderscheidingen lijken in ieder geval in een maatschappelijke vorm gegoten naar ongelijkheid te verwijzen, ofwel als onderscheidende identiteit (wat eigen is en wat vreemd of anders), ofwel als uitdrukkelijke uitsluiting (wie wel of
- [Democratie als orthodoxie (of orthopraxie)?](https://marinterpstra.nl/democratie-als-orthodoxie-of-orthopraxie/) - Laat ik vooropstellen dat alles wat maatschappelijk vorm krijgt door toedoen van mensen door mensen weer teniet gedaan kan worden. Politieke gemeenschappen, beschavingen en rijken zijn opgekomen, machtig geworden en weer ten onder gegaan. Maatschappelijke vormen, zo wisten de middeleeuwers, hebben alleen een macht in vergankelijke zaken (potestas in temporalibus), een politieke orde of een
- [Europa tussen aardse en hemelse waarden](https://marinterpstra.nl/europa-tussen-aardse-en-hemelse-waarden/) - Op het eerste gezicht lijkt het wat vergezocht om Europa in verband te brengen te brengen met het heilige, of Europa als een heiligdom of een heilige ruimte te zien. Bekijken we de politieke vorm die Europa heeft gekregen, de Europese Unie, dan zien we dat de Europese leiders zich weinig aan geestelijk leven of
- [2.2.1 De andere wereld en het geestelijk leven](https://marinterpstra.nl/221-de-andere-wereld-en-het-geestelijk-leven/) - Maatschappelijk onderscheid: openbaring of openbaarheid? Wat is een maatschappelijk onderscheid, of een maatschappelijk geworden onderscheid? Maatschappelijke onderscheidingen vinden we allereerst in de ruimtelijke ordening die mensen aanbrengen in de omgeving van zichzelf en andere mensen: doorgaans grenslijnen waarover een meer of minder streng beheer gevoerd wordt. Het kan echter ook gaan over grenzen die mensen
- [Over het beschouwelijke leven](https://marinterpstra.nl/over-het-beschouwelijke-leven/) - Er is wereldwijsheid en goddelijke wijsheid, aldus een onderscheid van de apostel Paulus gemaakt in zijn brief aan de Korintiërs (1:20-21).[1] De wereldwijsheid verwerft een mens door de wereld te betreden en ervaring op te doen. De wijsheid van de wereld is allereerst praktisch, dient het vita activa. Voor een beschouwelijk leven kan men zich
- [Inleiding bij Religiekritiek en politieke orde](https://marinterpstra.nl/inleiding-bij-religiekritiek-en-politieke-orde/) - “Terwijl de wereld zich met het oog op de Olympische Spelen zorgen maakt om de mensenrechten in China, zitten enkele westerse grootkapitalisten in Beijing aan de bankettafel en zeggen: ‘Deze regering bekommert zich voortreffelijk om ons.’ […] Egoïsme, onverschilligheid en cynisme zijn de drie begrippen waarmee men een treffend beeld van de wereld kan schetsen.
- [Mijn credo in de politieke filosofie](https://marinterpstra.nl/mijn-credo-in-de-politieke-filosofie/) - Niemand denkt vanuit een denkbeeldig nulpunt, een plaats waar geen vooronderstellingen meer bestaan en de eerste beginselen als onbetwijfelbare waarheden zouden moeten verschijnen. Hoe zou men deze waarheden als zodanig kunnen herkennen? De denker neemt altijd al een standpunt in, dat niet alleen zijn gezichtspunt is maar ook zijn stellingname in het gesprek tussen velen.
- [2.2 Maatschappelijke onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/2-2-maatschappelijke-onderscheidingen/) - In de vorige reeks hoofdstukken, een ontwerp voor een sociale ontologie van onenigheid, is al uitvoerig over de maatschappelijke betekenis van onderscheidingen gesproken. Ik heb onderscheid gemaakt tussen onderscheidingen in cognitief, communicatief en institutioneel opzicht, tussen onderscheidingen in het denken, in de uitwisseling tussen mensen en in de maatschappelijke omgeving. In deze tweede reeks hoofdstukken
- [Het einde van de politiek van het mensenoffer?](https://marinterpstra.nl/het-einde-van-de-politiek-van-het-mensenoffer/) - Deze tekst werd geschreven in april en mei 2019 en verscheen in Marcel Poorthuis & Joachim Duyndam (red.), Einde van de politiek? Over populisme, democratie en staatsgeweld, Damon, Eindhoven 2019, blzn.132-146. Onderstaande tekst is hier en daar nog wat herschreven. Die politische Einheit muss gegebenenfalls das Opfer des Lebens verlangen. [Carl Schmitt, 1932] §1 Inleiding: twee gestalten
- [1.1.4 De orde van de ongelijkheid: Spinoza's driedeling (philosophia, pietas, res publica) in het licht van de drie orden (Duby)](https://marinterpstra.nl/1-1-4-de-orde-van-de-ongelijkheid/) - Spinoza’s filosofie is beroemd en berucht geworden omdat hij een einde maakt aan de voorstelling dat God louter en alleen geestelijk van aard is. Deze voorstelling betekent doorgaans dat in de schepping van de wereld een raadselachtige verbinding tot stand moet komen tussen de goddelijke geest en de grondstoffelijkheid, de vorming van materie tot schepselen.[1]
- [Francis Fukuyama over de politieke betekenis van identiteit](https://marinterpstra.nl/francis-fukuyama-over-de-politieke-betekenis-van-identiteit/) - De Verenigde Staten van Amerika zijn al langer het toonbeeld van politieke en culturele polarisatie. Het land is verdeeld in twee onverzoenlijke kampen, alhoewel er zeker ook een gematigde middengroep van burgers bestaat die wel bereid is tot gesprek, samenwerking en inschikkelijkheid. De Amerikaanse politiek denker Francis Fukuyama schreef een kort, helder boek waarin hij
- [Res Mixtae: een begripsverheldering](https://marinterpstra.nl/res-mixtae-een-begripsverheldering/) - “Wie beslist in het concrete geval voor de als eigenstandig schepsel handelende mens over de vraag wat geestelijk en wat wereldlijk is, en hoe dit uitwerkt voor de res mixtae die, in de tussenperiode tussen de komst en de wederkomst van de Heer, het gehele aardse bestaan vormen van dit geestelijk-wereldlijke, spiritueel-temporele dubbelwezen, de mens?”[1]
- [Over geestelijke macht en de macht van de geest bij Spinoza en Luhmann](https://marinterpstra.nl/over-geestelijke-macht-en-de-macht-van-de-geest-bij-spinoza-en-luhmann/) - Het streven naar een gemeenschappelijke grondslag, een basissymbool, een laatste gedachte moet worden opgegeven – of aan filosofen worden overgelaten. De sociologie heeft, althans op deze wijze, niets te zeggen over wat Hegel ‘geest’ had genoemd. Ze is geen geesteswetenschap.[1] Als de tweede-orde cybernetica onderzoek naar haar voorgeschiedenis zou willen doen, zou zij die moeten
- [Project 'Res Mixtae'](https://marinterpstra.nl/resmixtae/) - online boek dat hoofdstukken uit de geschiedenis van de 'politieke theologie' bevat. Het boek draait om Spinoza's Theologisch-politiek traktaat
- [Studiegroep Res Mixtae](https://marinterpstra.nl/studiegroep-res-mixtae/) - De Vlaams-Nederlandse studiegroep Res Mixtae wordt opgericht in 1995 en eindigt haar bestaan in 2008. Initiatiefnemers waren Govert Buijs, David Janssens, Marc de Kesel, Marin Terpstra en Theo de Wit. De studiegroep organiseert 33 studiedagen en een conferentie. Klik hier voor een overzicht van de studiedagen Doelstelling De studiegroep richt zich op de studie van vooral
- [Overzicht studiedagen Res Mixtae](https://marinterpstra.nl/overzicht-studiedagen-res-mixtae/) - Dinsdag 12 december 1995 KThUU Utrecht Plato's Euthyphro: een politiek-theologisch traktaat? Inleider: David Janssens over Leo Strauss' commentaar Leo Strauss haalt op een cruciale plaats in zijn commentaar op Der Begriff des Politischen van Carl Schmitt een passage aan uit Plato's Euthyphro: "Waarover zouden wij dan wel moeten twisten en tot welke beslissing zouden we
- [Inleiding en overzicht](https://marinterpstra.nl/inleiding-en-overzicht/) - “In einer guten Welt unter guten Menschen herrscht natürlich nur Friede, Sicherheit und Harmonie Aller mit Allen; die Priester und Theologen sind hier ebenso überflüssig wie die Politiker und Staatmänner.”[1] Res mixtae was de naam van een groep Vlaamse en Nederlandse filosofen die in het tijdvak 1995-2008 een reeks studiedagen belegde over thema’s gelegen op
- [De praktijk van het onderscheiden](https://marinterpstra.nl/de-praktijk-van-het-onderscheiden/) - Twee collega’s spreken elkaar over het vervelende optreden van de leidinggevende tegen een andere collega. Ze zijn het er roerend over eens, dat dit niet langer kan doorgaan. Ze besluiten in een volgende vergadering, wanneer het nare gedrag zich weer voordoet, de leidinggevende hierop te wijzen. Eén van de twee verzuimt echter zich te uiten
- [Het veelbewogen leven van een vrije geest](https://marinterpstra.nl/het-veelbewogen-leven-van-een-vrije-geest/) - “Die Widmung an Jacob Taubes, einen der letzten großen Repräsentanten jüdischen Geistes deutscher Sprache, der im März 1987 starb, enthält ein Bekenntnis zur Erinnerung an die Apokalyptik als die jüdische Alternative zum Optimismus der Modernen und zum Tragizismus der Neoheroiker. An Taubes erlebte der Autor eine unvergeßliche Aufklärung über das, was Manès Sperber die Religion
- [3.1.4 Godsdienstkritiek en politieke filosofie (Plato)](https://marinterpstra.nl/3-1-4-godsdienstkritiek-en-politieke-filosofie-plato/) - De antieke Griekse cultuur kan niet alleen gekenschetst worden als een politiek-theologisch theater, maar is ook de geboorteplaats van de godsdienstkritiek en de politieke filosofie – althans voor zover we op grond van schriftelijke bronnen weten. De Griekse cultuur is in crisis. De filosofie is één van de antwoorden die zijn gegeven. Godsdienst is niet
- [Theocratie en democratie: de vraag naar de politieke wil](https://marinterpstra.nl/theocratie-en-democratie-de-vraag-naar-de-politieke-wil/) - Uitgebreide versie van de tekst die is gepubliceerd in Sophie van Bijsterveld en Hans-Martien ten Napel, Een nieuwe politieke formule. Ideeën voor staat en samenleving geïnspireerd door Alexis de Tocqueville, Boomjuridisch, Den Haag 2021, blzn.83-104. “… uw wil geschiede …” “Ook al beweren ze antireligieus te zijn, ze volgen het formele theocratische patroon, ze keren
- [Bespreking van 'Godenstrijd in de liberale democratie'](https://marinterpstra.nl/bespreking-van-godenstrijd-in-de-liberale-democratie/) - Bespreking van Theo de Wit, Godenstrijd in de liberale democratie. Denken met Carl Schmitt over orde en subversie (Thijmessay 2020), Valkhof Pers, Nijmegen 2021. De politieke filosofie heeft tot taak de toestand waarin we ons bevinden in woorden te vangen, daarvoor begrippen te vinden die ons het heldere inzicht verschaffen dat ons in staat stelt
- [De  stichting van een gemeenschap. Paulus in de politieke filosofie van Jacob Taubes](https://marinterpstra.nl/de-stichting-van-een-gemeenschap-paulus-in-de-politieke-filosofie-van-jacob-taubes/) - De apostel Paulus is zonder twijfel één van de stichters van het christendom, de gemeenschap van mensen die een geloof delen in Jezus Christus en zijn boodschap. En wellicht is hij de belangrijkste. De brieven die hij aan christelijke gemeenten schreef, zijn niet alleen de eerste documenten die getuigen van de invloed van de boodschap
- [Opgewekte politiek, of een politiek van de laetitia?](https://marinterpstra.nl/opgewekte-politiek-of-een-politiek-van-de-laetitia/) - “Uit de grondslagen van het staatkundige leven … volgt met de grootste duidelijkheid dat het uiteindelijke doel van de politiek niet is om te heersen of de mensen met vrees in bedwang te houden en aan een ander ondergeschikt te maken, maar integendeel om de enkeling van vrees te bevrijden …”[1] Een lange ervaring[2], die
- [Democratie en het afscheid van politieke beginselvastheid](https://marinterpstra.nl/democratie-en-het-afscheid-van-politieke-beginselvastheid/) - [De tekst die is afgedrukt in Volzin is redactioneel bewerkt. Hieronder de tekst die ik heb aangeboden.] De burgers die een hoofdrol speelden in het tot stand brengen van het nieuwe kabinet van VVD en PvdA kunnen rekenen op mijn grote bewondering voor hun aanpak. Hier zijn politieke leiders opgestaan die in staat bleken in
- [Zeggenschap en medezeggenschap](https://marinterpstra.nl/720-2/) - Over macht en onmacht van werknemers en burgers[1] Zeggenschap is een vorm van macht, of meer in het bijzonder beschikkingsmacht: de toekenning aan een persoon (of groep van personen) van de zorg en het gebruik van een bepaalde zaak. Wanneer ook mensen tot die zaak behoren, wat in een onderneming het geval is, komt de
- [De verlossing van de geschiedenis bij Jacob Taubes](https://marinterpstra.nl/de-verlossing-van-de-geschiedenis-bij-jacob-taubes/) - Een verkorte versie van deze tekst is verschenen in Theo de Wit, Eric Ottenheijm (red.), Messianisme als gevaarlijke herinnering: Bronnen, erfgenamen, actualiteit, Damon, Eindhoven 2021. “O Wunder aller Wunder, daß es trotz dieser Welt und seines Gottes Erlösung gibt!”[1] “Bis heute stehe ich jeder Philosophie, die nicht konkret sich auf Geschichte einläßt, skeptisch gegenüber.”[2] “De
- [3.3.2 Gnostische en apocalyptische denkfiguren](https://marinterpstra.nl/3-3-2-gnostische-en-apocalyptische-denkfiguren/) - Die Seele ist nichts für den Menschen, der mit seiner Loslösung von der Welt noch nicht begonnen hat, der noch Vertrauen in die Welt setzt. Sobald er sich aber «orientiert» und auf den Weg macht nach dem verborgenen Orient, in dem sein Sinn wohnt, erscheint die Seele, und in ihr formt sich ein immer reiner
- [3.3.1 Theocratie, sacraal koningschap, afgoderij](https://marinterpstra.nl/3-3-1-theocratie-sacraal-koningschap-afgoderij/) - Die Geschichte der Politischen Theologie läßt sich von nun an auch als Geschichte der Metamorphosen der Theocratie­doktrin beschreiben. [Jacob Taubes] §1 Herkomst en gedaantewisseling van het idee van theocratie De kern van de kritiek op de politieke theologie betreft de toe-eigening van de representatie van het goddelijke domein door de politieke macht ten behoeve van
- [3.3 Politiek-theologische denkfiguren](https://marinterpstra.nl/3-3-politiek-theologische-denkfiguren/) - Dit tweede hoofdstuk van het derde deel van dit onderzoek wil ik besteden aan enkele belangrijke politiek-theologische denkfiguren, die de verhouding tussen religiekritiek en politieke orde sterk hebben bepaald. De gedachte dat met de christelijke verwerping van de Romeinse politieke theologie aan alle politieke theologie een einde zou zijn gekomen, is een misvatting.[1] Die verwerping
- [3.2.2 De belichaming van geestelijke macht](https://marinterpstra.nl/3-2-2-de-belichaming-van-geestelijke-macht/) - En het woord is vlees/mens geworden …[1] Het voorwerp van de voorstelling die de menselijke geest uitmaakt is het lichaam …[2] De vorst was een bemiddelaar tussen de mensen en de goden […] Onderworpen aan de wet en boven de wetten staand concentreerde hij in zijn zowel sterfelijke als onsterfelijke lichaam het principe van het
- [3.2.1 Wereldlijke en geestelijke machten](https://marinterpstra.nl/3-2-1-wereldlijke-en-geestelijke-machten/) - Duo sunt, er zijn er twee, doorluchtige Keizer, die over de wereld regeren: het gewijde gezag van de priesters en de koninklijke macht. Van deze hebben de priesters de grotere verantwoordelijkheid …[1] De verhouding tussen de wereldlijke en geestelijke machten in het westelijke deel van Europa is lange tijd bepaald door het uiteenvallen van het
- [3.2 Het onderscheiden van geestelijk en wereldlijk](https://marinterpstra.nl/647-2/) - §1 Het onderscheid tussen geestelijk en wereldlijk Het onderscheid tussen geestelijk en wereldlijk gaat vooraf aan dat tussen geestelijke en wereldlijke macht: dit onderscheid is alleen mogelijk wanneer de geest zich verbindt met de wereld en daar een meer of minder krachtige gestalte aanneemt. De geest staat wellicht voor betekenis (of zin). Niemand weet wat
- [3.1.6 De Romeinse staatsgodsdienst](https://marinterpstra.nl/3-1-6-de-romeinse-staatsgodsdienst/) - La cité se présente en quelque sorte comme un corps à trois membres : les dieux, les magistrats, civils et religieux, et les citoyens.[1] Het blijkt in het onderzoek naar de geschiedenis van de Romeinse religie dat het zicht vaak wordt vertroebeld door de bevooroordeelde blik van de rationalist of de christen (‘het is allemaal bijgeloof’).[2]
- [3.1.5 De ‘leer’ van de theologia tripertita](https://marinterpstra.nl/3-1-5-de-leer-van-de-theologia-tripertita/) - The various modes of worship, which prevailed in the Roman world, were all considered by the people, as equally true; by the philosopher, as equally false; and by the magistrate, as equally useful. And thus toleration produced not only mutual indulgence, but even religious concord.[1] “… elke tastbare herinnering aan die oude theologie hebben zij
- [3.1.3 De goden in de politieke orde](https://marinterpstra.nl/3-1-3-de-goden-in-de-politieke-orde/) - In dit hoofdstuk probeer ik een begrip van theologie naar voren te brengen dat, zoveel als mogelijk en aannemelijk is, abstraheert van de christelijke betekenissen van deze term. Deze betekenissen zijn zo overheersend en vanzelfsprekend geworden dat het voor velen nauwelijks nog mogelijk is theologie als niet-christelijke denkwijze na te voltrekken. Ik wil niettemin de
- [3.1.2 Wortels van de religieuze ervaringswereld](https://marinterpstra.nl/3-1-2-wortels-van-de-religieuze-ervaringswereld/) - Religie duidt op een binding of verplichting aan wat de eigen ervaringswereld transcendeert. Dat vraagt om een vormgeving en enscenering van de plichtsgetrouwe houding die daaruit voortvloeit.[1] Mensen worden aangesproken iets te doen dat niet is terug te voeren op louter immanente overwegingen, zoals overleven of de noodzaak met andere mensen te verkeren. De binding
- [3.1.1 Inleiding in de vraag wat religie is](https://marinterpstra.nl/3-1-1-inleiding-in-de-vraag-wat-religie-is/) - 3.1.1 Inleiding in de vraag wat religie is “La religion, en ce sens: l’énigme de notre entrée à reculons dans l’histoire.”[1] “My mind is my church”[2] §1 Een modern oorsprongsverhaal Wanneer het begrip ‘religie’ verschijnt in geschriften (direct of indirect) hebben we al te maken met een vorm van geestelijk leven dat alleen nog de
- [3.1 Religie, religiekritiek en politieke orde](https://marinterpstra.nl/3-1-religie-religiekritiek-en-politieke-orde/) - Een van de vermoedens die in mijn onderzoek een rol spelen is dat de religiekritiek die in de zestiende en zeventiende eeuw scherper wordt en vooral openbaar een sleutel is tot het begrijpen van de moderne maatschappelijke en politieke ordeningen. Ze zijn een antwoord op de religieuze crisis, en omgekeerd is deze crisis de uitingsvorm
- [2.1.6 Het politieke systeem en de politieke orde](https://marinterpstra.nl/2-1-6-het-politieke-systeem-en-de-politieke-orde/) - §1 De waarneming van de politieke werkelijkheid Wat is het politieke, wanneer we dit – in de lijn van Luhmann – opvatten als onderscheiding die zich in de communicatie (dit is: in de maatschappij of samenleving) voortdoet? Laat ik eerst een ander voorbeeld geven. Wanneer ik in een winkel allerlei zaken van de schappen in
- [2.1.5 Van gemeenschap naar politieke orde](https://marinterpstra.nl/2-1-5-van-gemeenschap-naar-politieke-orde/) - §1 Oergemeenschap en politieke orde Het probleem van het stichten van een politieke orde op wat grotere schaal betreft altijd de onenigheid die eigen is aan alle menselijke verkeer: communicatie is gebroken of onwaarschijnlijk. Het leven in een politieke gemeenschap is niet vanzelfsprekend. Enige verheldering van het probleem biedt een mooie beschrijving van een soort
- [2.1.4 Politieke orde in het menselijk verkeer](https://marinterpstra.nl/2-1-4-politieke-orde-in-het-menselijk-verkeer/) - Brian: Look, you’ve got it all wrong! You don’t need to follow me, you don’t need to follow anybody! You’ve got to think for yourselves! You’re all individuals! The Crowd (in unison): Yes! We’re all individuals! Brian: You’re all different! The Crowd (in unison): Yes, we are all different! Man in Crowd: I’m not... The
- [2.1.3 Macht, communicatie en gehoorzaamheid](https://marinterpstra.nl/2-1-3-macht-communicatie-en-gehoorzaamheid/) - §1 Getuigen van macht Gehoorzaamheid is een mogelijk antwoord op een aanspreking door een ander iets te doen of te laten: iemand doet wat een ander wil. Gehoor geven aan een wilsuiting van een ander kan vele beweegredenen hebben. In het dagelijkse taalgebruik zouden we niet altijd van gehoorzaamheid spreken, zeker niet als er sprake
- [Postliberalisme en de crisis van de moderne maatschappij](https://marinterpstra.nl/postliberalisme-en-de-crisis-van-de-moderne-maatschappij/) - Een verkorte versie van onderstaande tekst verscheen onder dezelfde titel in Patrick Overeem, Hans-Martien ten Napel (red), Het radicale midden overzee. Verkenningen van het postliberalisme [Annalen van het Thijmgenootschap, 109(2021)2], blzn.65-82. “Men moet de mensen zo weten te leiden dat ze menen niet geleid te worden maar geheel naar eigen zin en lust te leven
- [Deel 3: Geestelijke en wereldlijke machten](https://marinterpstra.nl/deel-3-geestelijke-en-wereldlijke-machten/) - In zijn beroemde ‘brief over de tolerantie’ stelt John Locke onder andere deze grens aan verdraagzaamheid: de ontkenning van “het bestaan van een goddelijke macht”. Godloochenaars, zo schrijft hij, kunnen “op geen enkele manier getolereerd worden”, want “waar het geloof in God ophoudt, daar stort alles in”.[1] Mensen dienen een godsdienst te hebben, maar deze
- [1.1.2 Spinoza's leer van de gehoorzaamheid](https://marinterpstra.nl/1-0-1-spinozas-leer-van-de-gehoorzaamheid/) - Gehoorzaamheid verbindt in Spinoza’s teksten godsdienst met politiek. Godsdienst omvat het rijk van de gehoorzaamheid en eerbied, in onderscheid tot de filosofie die het rijk van de waarheid en de wijsheid vormt.[1] De politieke orde steunt echter ook op gehoorzaamheid. Gaat het om verschillende soorten van gehoorzaamheid? Of kunnen we hier spreken van een godsdienstige
- [1.1 Het theologisch-politieke vraagstuk bij Spinoza](https://marinterpstra.nl/1-1-het-theologisch-politieke-vraagstuk-bij-spinoza/) - Deze eerste afdeling van teksten in de studie over Spinoza verkent bovenal de wijze waarop Spinoza theologie of godsdienst in verband brengt met politiek orde en wijsbegeerte – het onderscheid maar ook de raakvlakken of overlappingen. Ook zal het onderzoek zich richten op verborgen verbanden waarin wat door Spinoza in woorden onderscheiden is toch vermengd
- [1.1.3 De maatschappelijke betekenis van religie in Ethica 4, Stelling 37](https://marinterpstra.nl/1-1-3-de-maatschappelijke-betekenis-van-religie-in-ethica-4-stelling-37/) - Er zijn meerdere plaatsen in Spinoza’s werk waarin hij zijn eigen denken met religio verbindt, terwijl hij tegelijk vermijdt zich uitdrukkelijk met de theologie in te laten. Dat laatste is een vraagstuk apart, dat nog zal worden behandeld. In onderstaande tekst werk ik een gedachtegang uit die vertrekt vanuit stelling 37 in het vierde deel
- [1.1.1 Het ‘theologisch-politiek probleem’: Spinoza over grenzen aan macht](https://marinterpstra.nl/resmixtae/inhoudsopgave/hoofdstuk-1/h1-p1/1-1-het-theologisch-politiek-probleem-spinoza-over-grenzen-aan-macht/) - De spanning tussen de drie domeinen: politiek, godsdienst en wijsbegeerte, is een bijzonder geval van wat ik de onenigheid in de maatschappij over de maatschappij noem. De maatschappij ‘is’ niet alleen een verzameling van verschillende groepen en hun onderscheiden standpunten, maar ‘is’ daardoor ook niet een eenheid die vanuit een onafhankelijk, objectief gezichtspunt waargenomen kan
- [Uitwerking inleiding deel 2](https://marinterpstra.nl/uitwerking-inleiding-deel-2/) - Onderscheidingen – van denkbeweging tot politieke orde De ondertitel van het Theologisch-politiek traktaat, waarin Spinoza drie zaken onderscheidt die in een mogelijk samenhangende drie-eenheid kunnen bestaan, philosophia, pietas en res publica, vraagt om een uitweiding over onderscheidingen. Wie maakt deze onderscheidingen? Waarom deze drie zaken onderscheiden? Wat zijn de redenen om dit onderscheid te maken
- [Deel 2: Onderscheidingen – van denkbeweging tot politieke orde](https://marinterpstra.nl/deel-2-onderscheidingen-van-denkbeweging-tot-politieke-orde/) - Dit onderzoek gaat over bepaalde onderscheidingen: allereerst het onderscheid tussen filosofie, godsdienst en politiek (het onderwerp van de Tractatus theologico-politicus), en meer in het algemeen over het onderscheid tussen geestelijke en wereldlijke macht, hemel en aarde, God en Natuur, kerk en staat, godsdienst en politiek. De titel van dit onderzoek verwijst naar de vermenging van
- [Deel 1: Het probleem van de res mixtae bij Spinoza](https://marinterpstra.nl/resmixtae/inhoudsopgave/hoofdstuk-1/) - Na mijn proefschrift[1] heb ik mij in mijn onderzoek vooral gericht op de Tractatus theologico-politicus, het Theologisch-politiek traktaat van Spinoza. Eenvoudig gezegd is het idee: wat gebeurt er in dit traktaat wanneer we dit bezien in het licht van de voorgeschiedenis van het theologisch-politiek probleem en met de kennis van de rol die het heeft
- [2.1.2 Beslissingen (van anderen): onderscheiden, onenigheid, macht](https://marinterpstra.nl/2-1-2-beslissingen-van-anderen-onderscheiden-onenigheid-macht/) - “Was ist schon das Ich des Eigensinns, verglichen mit dem Mir der Widerfahrnis?” “Ich bin, was mir widerfährt.”[1] In een andere tekst, ‘De ervaringswereld en haar grenzen’, heb ik een gedachte verwoord die in het vervolg van mijn betoog zeer belangrijk zal blijken: het feit dat wij zijn afgesloten van een onmiddellijke ervaring van ons
- [2.1 Sociale ontologie en onenigheid](https://marinterpstra.nl/2-1-sociale-ontologie-en-onenigheid/) - Sociale ontologie betekent zoveel als: het woord voeren over het samen zijn van mensen. De nadruk ligt op het woord ‘zijn’. Van welke aard is het samen zijn van mensen? Wat kunnen we zeggen over de eigen ‘logos’ van dit ‘zijn’. Het is mij wel bekend dat de aanspraak over het ‘zijn’ te spreken voorbij
- [H1 P2](https://marinterpstra.nl/resmixtae/inhoudsopgave/hoofdstuk-1/h1-p2/)
- [H1 P1](https://marinterpstra.nl/resmixtae/inhoudsopgave/hoofdstuk-1/h1-p1/)
- [De fuzziness van het Hail Mary](https://marinterpstra.nl/de-fuzziness-van-het-hail-mary/) - door Ger Groot Bespreking van de bundel Religie en rede: een dialoog, onder redactie van Inigo Bocken en Marin Terpstra, Eburon, Delft, 2010. Symposium Religie en rede: een dialoog, Radboud Universiteit Nijmegen, 26 mei 2010 Enkele dagen geleden zag ik voor het eerst sinds dertig jaar opnieuw de schitterende oorlogsfilm A Bridge too Far (1977), over de mislukte poging
- [Wat is religiekritiek?](https://marinterpstra.nl/wat-is-religiekritiek/) - In een redactioneel commentaar van het dagblad Trouw op de afschaffing van de wet die godslastering strafbaar stelt, gedateerd 5 december 2013, lezen we: "Dit land is gebouwd op religiekritiek, die altijd al bij vlagen hard, bot en ronduit smalend was. Anders dan velen wellicht vermoeden, zijn het juist christenen die daarin vaak voorop hebben
- [Toelichting Project 'Stijlen van religiekritiek'](https://marinterpstra.nl/toelichting-project-stijlen-van-religiekritiek/) - De website 'Stijlen van religiekritiek' biedt een verzameling van voorbeelden van religiekritiek door de geschiedenis heen. De voorbeelden zijn voorzien van een toelichting. De uitleg van de voorbeelden is beperkt tot wat noodzakelijk is. De website is vooral bedoeld om te laten zien in hoeveel gedaanten en stijlen religiekritiek kan optreden, en welke soorten beweegredenen

## Categorieën

- [Boeken](https://marinterpstra.nl/category/boeken/)
- [Nieuws](https://marinterpstra.nl/category/nieuws/)

## Tags

- [tolerantie](https://marinterpstra.nl/tag/tolerantie/)
- [heilige zaken](https://marinterpstra.nl/tag/heilige-zaken/)
- [politiek](https://marinterpstra.nl/tag/politiek/)
- [religie](https://marinterpstra.nl/tag/religie/)
- [politieke theologie](https://marinterpstra.nl/tag/politieke-theologie/)
- [Marin Terpstra](https://marinterpstra.nl/tag/marin-terpstra/)
- [Theo de Wit](https://marinterpstra.nl/tag/theo-de-wit/)
- [moderniteit](https://marinterpstra.nl/tag/moderniteit/)
- [onenigheid](https://marinterpstra.nl/tag/onenigheid/)
- [wezenlijk omstreden begrippen](https://marinterpstra.nl/tag/wezenlijk-omstreden-begrippen/)
- [vooruitgangsgeloof](https://marinterpstra.nl/tag/vooruitgangsgeloof/)
- [onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/tag/onderscheidingen/)
- [Spinoza](https://marinterpstra.nl/tag/spinoza/)
- [Body Politic](https://marinterpstra.nl/tag/body-politic/)
- [Thierry Baudet](https://marinterpstra.nl/tag/thierry-baudet/)
- [Oikofobie](https://marinterpstra.nl/tag/oikofobie/)
- [Asymmetrische onderscheidingen](https://marinterpstra.nl/tag/asymmetrische-onderscheidingen/)
- [Dugin](https://marinterpstra.nl/tag/dugin/)
- [Doegin](https://marinterpstra.nl/tag/doegin/)
- [Vierde politieke theorie](https://marinterpstra.nl/tag/vierde-politieke-theorie/)
- [Fourth political theory](https://marinterpstra.nl/tag/fourth-political-theory/)